Η εικαστική έκφραση στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης

STREAT ART PHOTO. TATE GALLERY

Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος*

Στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης η θέση του σύγχρονου εικαστικού καλλιτέχνη, ο οποίος εξακολουθεί να δημιουργεί με πυξίδα το «είναι» του – μέσα στο κυριαρχούμενο από τα δεδομένα και τα ζητούμενα των νέων τρόπων και μορφών επικοινωνιακού πεδίου – είναι θολή ακόμη και ταλαντευόμενη.

Κοινές πολιτιστικές συντεταγμένες επηρεάζουν καθοριστικά την καλλιτεχνική έκφραση, που μετασχηματίζεται με ποικίλους τρόπους σε πολλαπλά επίπεδα. Θεωρητικά διλήμματα, γενικευμένες αντιθέσεις, συγκλίσεις, αποκλίσεις, αντινομίες και ζητούμενα προκύπτουν από τον ιδεολογικό και αισθητικό πολτό του παρόντος.

Έναν πολτό με τον οποίο δομείται και λειτουργεί το σύστημα διακίνησης και επικοινωνίας των εικαστικών «προϊόντων» στην παγκοσμιοποιημένη οικονομική ζώνη με τους πιθανούς αποδέκτες, χρήστες, συμμετέχοντες και επενδυτές.

Ιδιαίτερα από τα media κάθε τύπου επιβάλλονται νέες αντιλήψεις, θέσεις και πρακτικές που προξενούν αντιδράσεις και ιδεολογικές συγκρούσεις, όχι μόνο στο κυρίαρχο οικονομικό φάσμα και τις αναμενόμενες  ταλαντεύσεις του, αλλά και για τις αισθητικές κατευθύνσεις και πολιτικές, που επηρεάζουν άμεσα την πνευματική καλλιέργεια. Χαρακτηριστικοί και οι νέοι διαδικτυακοί όροι: live streaming, on line προβολές, ψηφιακό preview εκθέσεων, διαδικτυακή τηλεόραση οργανισμών, παγκόσμιες ψηφιακές πρεμιέρες.

Vanessa Beecroft, Performance N.Y.

Η ανθρώπινη φύση, από την αρχή της ύπαρξής της διαφοροποιήθηκε από τα υπόλοιπα όντα, με τη δημιουργία νέων, εξελιγμένων μορφών επικοινωνίας.

Η γέννηση και η ανάπτυξη της τέχνης υπήρξε πάντοτε συνδεδεμένη και εξαρτώμενη από τις συνθήκες διαμόρφωσης του περιβάλλοντος. Οι κλιματολογικές συνθήκες με το κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό υπόβαθρο διαμόρφωσαν και συντέλεσαν στη δημιουργία των πολιτιστικών συνθηκών. Ένα έργο τέχνης, είναι προϊόν που πηγάζει μέσα σε ορισμένο κοινωνικό πλαίσιο, μιας συγκεκριμένης εποχής την οποία και εκφράζει.

Στην πορεία ανάπτυξης του ανθρώπινου γένους εκφράστηκαν πολλές και ετερόκλητες αντιλήψεις για το σκοπό και τις ερμηνείες της τέχνης. Αποτελεί όμως γενική παραδοχή πως είναι μια μορφή ανθρώπινης επικοινωνίας, εσωτερικής ανάγκης και έκφρασης που πηγάζει από όλες τις αισθήσεις και απευθύνεται σε αυτές. Μέσα από διαδικασίες νοητικές, συναισθηματικές, διαισθητικές μεταφέρεται το αρχικό οπτικό ερέθισμα και μεταφράζεται ως εμπειρία βιωματική σε καθαρό εικαστικό στοιχείο.

Η εικαστική αναπαράσταση αντικαταστάθηκε σταδιακά από υπαινικτικά στοιχεία που καθοδηγούσαν το θεατή να αναγνωρίσει το εικονιζόμενο αισθητικό αντικείμενο και την υπόστασή του. Το έργο τέχνης μπορούσε να διηγηθεί μια ιστορία ηθογραφική, ένα ιστορικό γεγονός, μια κοινωνική ή θρησκευτική μεταρρύθμιση.

Η σύγχρονη εικαστική έκφραση, αν και διατηρεί καταβολές και επιρροές από διάφορες εθνικές παραδόσεις, τείνει να αποκτήσει ένα παγκόσμιο χαρακτήρα, να γίνει ένα κοινό μέσο συνεννόησης, που φιλοδοξεί να ξεπεράσει όλες τις εθνικές διαφορές.

Κι όμως στην πραγματικότητα ο σύγχρονος άνθρωπος ελάχιστα συγκινείται από την τέχνη της εποχής του, ή τουλάχιστον από την τέχνη που του επιβάλλουν τα media σαν τέχνη της εποχής του. Η σύγχυση και η προσποίηση καλύπτουν ένα μεγάλο φάσμα των αναζητήσεων και παρά την πράγματι μεγαλύτερη διάδοση των έργων τέχνης, μέσω αναπαραγωγικών μεθόδων, η τέχνη δεν βιώνεται σαν ανθρώπινη ανάγκη.

Mitra Tabrizian, Τεχεράνη

Σε μια συντελούμενη παγκοσμίωση της αισθητικής κουλτούρας, που κύριο μοχλό πραγμάτωσης έχει τη χρήση των εξελισσόμενων καθημερινά τεχνολογικών μέσων, οι παράμετροι επίτευξης αισθητικής συγκίνησης από νέα καλλιτεχνήματα, είναι  πολύπλοκοι, ποικίλοι και πολλές φορές αλληλοαναιρούμενοι. Αυτό που γενικά διαπιστώνεται είναι ότι οι νέες τεχνολογίες παρέχουν νέες προοπτικές εξέλιξης και εφαρμογής καθώς και ένα καινοτόμο σύνολο εργαλείων και μεθοδολογιών.

Η τεχνολογία έχει αρχίσει να αλλάζει τις κοινωνικές αντιλήψεις αιώνων για τις αξίες, το χώρο, το χρόνο και τα αγαθά

Έμπρακτο παράδειγμα είναι η χρήση του γρήγορου διαδικτύου για τη σύνθεση πολυπρισματικών πολιτιστικών γεγονότων σε δημόσιους χώρους συνήθως με τεράστιο αριθμό συμμετεχόντων. Διανοίγονται έτσι δυναμικοί ορίζοντες συνεργασίας και επικοινωνίας μεταξύ δημιουργών και κοινού, διαπολιτισμικού περιεχομένου.

Οι δημιουργοί μπορεί να διαμένουν σε διαφορετικά κράτη, πόλεις, νησιά ακόμη και χωριά έχουν όμως σήμερα τη δυνατότητα άμεσης συνεργασίας, εκμεταλλευόμενοι το «κοινωνικό φαινόμενο του διαδικτύου». Η επικοινωνία λοιπόν με ποικίλα πολιτιστικά αγαθά γίνεται απεριόριστη.

Η διαπολιτισμικότητα και η πολιτισμική σύγκλιση αποκτούν έτσι ένα νέο, ουσιαστικό περιεχόμενο. Η τεχνολογία έχει αρχίσει να αλλάζει τις κοινωνικές αντιλήψεις αιώνων για τις αξίες, το χώρο, το χρόνο και τα αγαθά. Έχει αρχίσει ήδη να επηρεάζει και να αλλάζει όχι μόνο την μορφή και τους τρόπους διάθεσης των έργων της έμπνευσης και της διάνοιας, αλλά και το ίδιο το περιεχόμενο της τέχνης.

Κώστας Ευαγγελάτος, Διαδικτυακή mailart έκθεση

Η ψηφιακή τεχνολογία διαμορφώνει πλέον πάνω σε διαφορετικά πρότυπα την ίδια την ουσία της δημιουργίας και της τέχνης και οδηγεί με τον τρόπο αυτό σε παγκόσμιους λεωφόρους. Αλλάζει η πεποίθηση ότι η τεχνολογία μετασχηματίζει τον πολιτισμό, αλλά ο άνθρωπος έχει, διαχειρίζεται και διατηρεί τον έλεγχο.

 Ο ψηφιακός άνθρωπος έχει διαφορετική αντίληψη για το χρόνο σέ όλες του τις ζωντανές δράσεις, απολήξεις, παραστάσεις, δραστηριότητες.

Έτσι η τεχνολογία πετυχαίνει πολιτιστικές αλλαγές, χωρίς ούτε καν να το αντιλαμβανόμαστε και κυρίως χωρίς να το προσέχουμε.  Καταλήγουμε ότι η υιοθέτηση μιας προσεκτικής στάσης που θα καρπώνεται τα αναμφισβήτητα οφέλη και θα διαχειρίζεται αποτελεσματικά τους πολλαπλούς κινδύνους της αλληλεπίδρασης τεχνολογίας και πολιτισμού αξίζει να διερευνηθεί σε βάθος και κατά κάποιο τρόπο να σκιαγραφηθεί στο μέτρο του εφικτού.

Ένα ακόμη και ιδιαίτερα κρίσιμο ζήτημα είναι αυτό της σύγκλισης που παρατηρείται μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών λόγω της επίδρασης των νέων τεχνολογιών.

Magnus Bartas, Οι απογοητευμένοι και οι προσβεβλημένοι, κατασκευή κολλάζ, Σουηδία

Είναι  υφιστάμενος ο κίνδυνος, η πολιτισμική σύγκλιση να οδηγήσει τελικά στην πολιτισμική κυριαρχία του ισχυρότερου;

Μήπως με το ηλεκτρονικά διασυνδεδεμένο περιβάλλον, με κύριο σκοπό την προαγωγή και αξιοποίηση του ψηφιακά διαθέσιμου πολιτισμικού πλούτου, απλώς υποβοηθούμε την πολιτισμική κυριαρχία των ισχυρών; Συμπερασματικά η εφικτή λύση του προβλήματος μπορεί να αναζητηθεί μόνο στην συνύπαρξη, ενάντια στον πολιτιστικό πόλεμο (clash civilization). Η ανεξάρτητη καλλιτεχνική έμπνευση και η υλοποίηση της ακόμη και με την τεχνολογική δια-καλλιτεχνικότητα, παρά τις τεράστιες αντιξοότητες και τους κινδύνους που συναθροίζονται, έχει την δύναμη αντίστασης στα ισοπεδωτικά αναμενόμενα και στην ανάδειξη νέων αισθητικών καρπών.

*Ο Κώστας Ευαγγελάτος είναι Ζωγράφος, Λογοτέχνης, θεωρητικής της Τέχνης.

Nicholas Hansen, Art