Γράφει η Ιωάννα Κανάρη- Παπαδοπούλου,
Graphic Communication designer and Visual art educator at Pascal Secondary School Lefkosia
Η εφηβεία συνίσταται από μια κρίσιμη περίοδο ανάπτυξης, κατά την οποία διαμορφώνονται η ταυτότητα, οι κοινωνικές προσαρμογές και οι στρατηγικές συναισθηματικής διαχείρισης. Η έννοια της συναισθηματικής νοημοσύνης, όπως ορίζεται από τους Mayer και Salovey (1997), περιλαμβάνει την ικανότητα αναγνώρισης, κατανόησης και ρύθμισης των συναισθημάτων, καθώς και την αξιοποίησή τους για την αποτελεσματική επικοινωνία και επίλυση προβλημάτων. Ανάμεσα στους μηχανισμούς αυτούς, η τέχνη συνδράμει ως ουσιαστικό εργαλείο ανάπτυξης συναισθηματικής αντίληψης και ικανότητας κοινωνικών προσαρμογών, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.
Μέσω της ζωγραφικής, της μουσικής, της δραματικής έκφρασης και του χορού η εξωτερίκευση εσωτερικών καταστάσεων που συχνά δεν μπορούν να αποδοθούν με λόγια, γίνεται αβίαστα με αποτέλεσμα να ενισχύεται η αυτογνωσία και να διευκολύνεται η κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στα συναισθήματα και τη συμπεριφορά.
Ειδικά σε περιπτώσεις όπου οι έφηβοι βιώνουν συναισθηματικές συγκρούσεις, η τέχνη λειτουργεί ως καταλύτης συνδέοντας προβληματισμούς και συναισθήματα και βοηθώντας στην αποφυγή εσωτερικών συγκρούσεων. Επίσης ενισχύει την αυτοπεποίθηση του ατόμου μέσω της έννοιας ότι στην τέχνη δεν υπάρχει μία και μόνο σωστή τοποθέτηση. Οι πειραματισμοί με υλικά, η μελέτη διαφορετικών δημιουργών και η παραγωγή ποικίλων καλλιτεχνικών αποτελεσμάτων συμβάλλουν ουσιαστικά στην ανάπτυξη της δημιουργικής σκέψης και της φαντασίας.
Η Τέχνη στη σύγχρονη εποχή αξιοποιείται διεθνώς ως θεραπευτικό εργαλείο για την αντιμετώπιση ψυχολογικών δυσκολιών
Η διαδικασία αυτή ενισχύει την κριτική ικανότητα των μαθητών, καθώς τους δίνει τη δυνατότητα να συγκρίνουν τεχνικές, υφές και αισθητικές προσεγγίσεις, ενώ παράλληλα καλλιεργεί την αυτοπεποίθησή τους μέσα από τη συνεχή αναζήτηση προσωπικής εικαστικής ταυτότητας. Επιπλέον, η πολυπλοκότητα και η ποικιλία των καλλιτεχνικών δοκιμών προάγουν την ανθεκτικότητα απέναντι στην αποτυχία, μετατρέποντας την σε εργαλείο μάθησης.
Μέσα στα πλαίσια της συναισθηματικής νοημοσύνης, οι δημιουργικές αυτές διεργασίες λειτουργούν ως μέσο αναγνώρισης, έκφρασης και επεξεργασίας συναισθημάτων, ενισχύοντας την ικανότητα των εφήβων να κατανοούν τον εαυτό τους και τους άλλους. Ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι οι δημιουργικές δραστηριότητες συνδέονται με υψηλότερα επίπεδα συναισθηματικής ευφυΐας, καθώς ενισχύουν την ικανότητα πειραματισμού και την αποδοχή της αβεβαιότητας (Ivcevic & Brackett, 2015).
Η ενασχόληση με την τέχνη δεν περιορίζεται στη μεμονωμένη δημιουργία ενός έργου, αλλά ενισχύει και τη διαπροσωπική διάσταση της μάθησης μέσω της διαδικασίας δημιουργίας. Η ανταλλαγή καλλιτεχνικών εμπειριών, η τριβή με δημιουργούς και η κατανόηση όλων των πιο πάνω σε κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο, καλλιεργεί την ενσυναίσθηση, δηλαδή την ικανότητα κατανόησης των συναισθημάτων και των εμπειριών των άλλων (Goleman, 1995).
Οι μαθητές αναπτύσσουν δεξιότητες ακρόασης, συνεργασίας και σεβασμού της διαφορετικότητας, στοιχεία τα οποία αποτελούν θεμέλιο λίθο της κοινωνικής ευφυούς αρμονίας και της θετικής διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης.
Στη σύγχρονη εποχή αξιοποιείται διεθνώς ως θεραπευτικό εργαλείο για την αντιμετώπιση ψυχολογικών δυσκολιών. Προγράμματα εικαστικής θεραπείας και μουσικοθεραπείας έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά στη μείωση του άγχους και της κατάθλιψης, καθώς και στη βελτίωση της συναισθηματικής ρύθμισης (Malchiodi, 2012). Για τους εφήβους, η δημιουργική διαδικασία προσφέρει ασφαλές πλαίσιο εξερεύνησης δύσκολων βιωμάτων, προάγοντας την ψυχική ανθεκτικότητα και την ικανότητα αντιμετώπισης προκλήσεων.
Η ενσωμάτωση της στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα συνιστά βασικό πυλώνα για την ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης των μαθητών. Οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες προάγουν την αυτοέκφραση, τη συνεργατικότητα και την ενίσχυση κοινωνικών δεσμών μέσα στο σχολικό περιβάλλον και κατ’ επέκταση το κοινωνικό. Παράλληλα, οι εκπαιδευτικοί που αξιοποιούν την τέχνη ως παιδαγωγικό εργαλείο δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν τον διάλογο, την αποδοχή και την ενδυνάμωση της προσωπικής ταυτότητας των εφήβων.
Συμπερασματικά, η τέχνη αποτελεί ουσιαστικό μέσο καλλιέργειας συναισθηματικής νοημοσύνης στους εφήβους, καθώς ενισχύει την αυτογνωσία, την ενσυναίσθηση και την ψυχική ανθεκτικότητα.
Η αξιοποίησή της τόσο σε θεραπευτικά όσο και σε εκπαιδευτικά πλαίσια συμβάλλει στην ανάπτυξη ολοκληρωμένων και κοινωνικά ευαίσθητων προσωπικοτήτων. Ως εκ τούτου, δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως περιφερειακή δραστηριότητα, αλλά ως θεμελιώδης παράγοντας στη διαδικασία διαμόρφωσης του συναισθηματικού και κοινωνικού κεφαλαίου των νέων.
