Γράφει η Ζέτα Τζιώτη
Υπάρχουν εκθέσεις που παρουσιάζουν έργα τέχνης, και εκθέσεις που πέρα από τα έργα, ανοίγουν ένα παράθυρο σε έναν ολόκληρο εσωτερικό κόσμο. Η έκθεση «Τα χρώματα της ψυχής» της Τατιάνας Κοντοπούλου ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Στο Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα» του Δήμου Αθηναίων, η Τατιάνα μάς προσκάλεσε να σταθούμε απέναντι στα έργα της και να δούμε τον κόσμο όπως τον βλέπει εκείνη: μέσα από χρώματα, συναισθήματα, αυθορμητισμό και μια αστείρευτη ανάγκη για δημιουργία. Ζωγραφική και κεραμική συναντώνται σε μια έκθεση που δεν ζητά από τον θεατή να «καταλάβει» την αναπηρία, αλλά να γνωρίσει τον άνθρωπο πίσω από αυτήν.
Η Τατιάνα είναι ένα πρόσωπο με πολλές δημιουργικές ανησυχίες. Αγαπά τη ζωγραφική, την κεραμική και την κηπουρική. Από το καλοκαίρι του 2015, όταν δημιούργησε τον πρώτο της πίνακα σε καμβά, η ζωγραφική έγινε αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής της. Έκτοτε δημιουργεί αδιάκοπα, μεταφέροντας τον δικό της ξεχωριστό κόσμο σε καμβάδες, καρέκλες, υφάσματα και άλλες επιφάνειες.
Η πορεία της έχει ήδη καταγραφεί μέσα από τη συμμετοχή της σε πολλές συλλογικές εκθέσεις. Σήμερα, με την πρώτη της ατομική παρουσίαση, κάνει ένα ακόμη σημαντικό βήμα: περνά από τη συμμετοχή στη συνδιαμόρφωση ενός ολόκληρου εκθεσιακού κόσμου, ενός κόσμου που έχει τη δική της προσωπική σφραγίδα.
Όταν η ψυχή βρίσκει τον δικό της τρόπο να μιλήσει
Η Τατιάνα είναι και Άτομο με Ειδικές Ανάγκες. Το ποσοστό αναπηρίας που της έχει αποδοθεί είναι 83% εφ’ όρου ζωής. Είναι ένας αριθμός που περιγράφει συγκεκριμένες δυσκολίες και περιορισμούς, δεν περιγράφει όμως την ίδια. Δεν μπορεί να συμπυκνώσει την προσωπικότητά της, τις επιθυμίες της, τη χαρά της, τη δημιουργικότητά της, την αγάπη της για τα χρώματα ούτε, πολύ περισσότερο, να ορίσει τα όρια των δυνατοτήτων της.
Γιατί απέναντι σε έναν αριθμό υπάρχει ένας άνθρωπος. Και απέναντι σε κάθε περιορισμό μπορεί να υπάρχει μια δυνατότητα που περιμένει να ανακαλυφθεί.
Αυτό ακριβώς είναι και ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα της έκθεσης. Δεν είναι η αναπηρία που πρέπει να κοιτάξουμε πρώτα, αλλά ο άνθρωπος. Δεν είναι οι δυσκολίες που πρέπει να καθορίζουν την εικόνα μας για κάποιον, αλλά και όσα μπορεί να δημιουργήσει, να εκφράσει και να προσφέρει.
Με την κατάλληλη υποστήριξη, την αποδοχή και την πίστη στις δυνατότητές του, κάθε άνθρωπος μπορεί να βρει τον δικό του τρόπο να δημιουργήσει και να επικοινωνήσει με τον κόσμο.
Η Τατιάνα τον βρήκε μέσα από τα χρώματα.
Και ίσως αυτό είναι το πιο δυνατό στοιχείο της δουλειάς της: οι πίνακές της δεν χρειάζονται μετάφραση. Μιλούν με τον δικό τους τρόπο. Έχουν αυθορμητισμό, ένταση, συναίσθημα και κυρίως χαρά. Είναι σαν να μας υπενθυμίζουν ότι η τέχνη δεν χρειάζεται να υπακούει σε κανόνες για να είναι αληθινή. Μπορεί να ξεκινά από μια απλή επιθυμία —ένα χρώμα, μια γραμμή, έναν καμβά— και να καταλήγει σε έναν ολόκληρο κόσμο.
Η έκθεση πραγματοποιείται με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων (ΟΠΑΝΔΑ) και αποτελεί μια ουσιαστική πρόσκληση προς όλους μας να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη δημιουργικότητα και την αναπηρία.
Την επιμέλεια της έκθεσης και του καταλόγου έχει η Λουίζα Καραπιδάκη, ιστορικός τέχνης και μουσειολόγος, ενώ τη συνεπιμέλεια της έκθεσης έχουν η μητέρα της Τατιάνας, Λουντμίλα, μαζί με τη Ζέτα Τζιώτη και το ArtViews, το οποίο αποτελεί και τον αποκλειστικό χορηγό επικοινωνίας.
Η «Τα χρώματα της ψυχής» δεν είναι απλώς μια έκθεση ζωγραφικής και κεραμικής. Είναι μια συνάντηση με έναν άνθρωπο που δημιουργεί, χαίρεται, εκφράζεται και επικοινωνεί μέσα από την τέχνη. Είναι μια υπενθύμιση ότι η διαφορετικότητα δεν περιορίζει τη δημιουργικότητα και ότι οι ευκαιρίες μπορούν να αποκαλύψουν δυνατότητες που συχνά η κοινωνία δεν έχει μάθει ακόμη να βλέπει.
Και τελικά, ίσως η Τατιάνα να μη μας ζητά τίποτα περισσότερο από το να κοιτάξουμε τα έργα της χωρίς προκαταλήψεις.
Να αφήσουμε τα χρώματα να μιλήσουν. Και να ανακαλύψουμε μέσα τους αυτό που εκείνη γνωρίζει ήδη: ότι κάθε ψυχή έχει τα δικά της χρώματα.
Λουντμίλα Κοντοπούλου, μητέρα της Τατιάνας – καλλιτέχνιδα σχεδιάστρια κοσμημάτων
-Κυρία Κοντοπούλου, πότε καταλάβατε για πρώτη φορά ότι η Τατιάνα είχε μια ιδιαίτερη σχέση με τη ζωγραφική; Υπήρξε κάποια στιγμή που σας έκανε να πείτε «εδώ υπάρχει κάτι»;
-Θυμάμαι μια μέρα που η Τατιάνα μου ζήτησε έναν καμβά. Ήθελε να ζωγραφίσει και τελικά έφτιαξε ένα μικρό ψαράκι. Ήταν κάτι πολύ απλό, αλλά για εμάς είχε μεγάλη σημασία. Είδαμε τη χαρά που είχε καθώς ζωγράφιζε και καταλάβαμε ότι δεν ήταν απλώς μια δραστηριότητα που της άρεσε. Την εξέφραζε.
Από εκείνη τη στιγμή, εγώ και ο πατέρας της αποφασίσαμε να της δώσουμε περισσότερα ερεθίσματα. Πήραμε καμβάδες, χρώματα και υλικά και την αφήσαμε να δημιουργεί ελεύθερα. Η Τατιάνα ζωγράφιζε με μεγάλη χαρά και ενθουσιασμό. Χαιρόταν πραγματικά με τα χρώματα, με το να τα συνδυάζει και να δημιουργεί κάτι δικό της.
Για εμάς ως γονείς ήταν πολύ συγκινητικό να τη βλέπουμε τόσο χαρούμενη και δημιουργική. Εκείνη τη στιγμή καταλάβαμε ότι η ζωγραφική μπορούσε να γίνει ένας δικός της τρόπος έκφρασης, ένας τρόπος να επικοινωνεί και να δείχνει αυτό που έχει μέσα της.
-Τι έχετε δει να αλλάζει στην Τατιάνα μέσα από την τέχνη; Όχι μόνο ως καλλιτέχνιδα, αλλά και ως άνθρωπο;
Η ζωγραφική της έχει δώσει μεγάλη χαρά και αυτοπεποίθηση. Τη βλέπουμε να χαίρεται όταν βρίσκεται μπροστά στον καμβά, να ενθουσιάζεται με τα χρώματα και να περιμένει με ανυπομονησία να δημιουργήσει.
Μέσα από την τέχνη έχει βρει έναν δικό της τρόπο να εκφράζεται. Δεν χρειάζεται πάντα να εξηγήσει με λόγια αυτό που νιώθει. Πολλές φορές τα χρώματα και οι ζωγραφιές της μπορούν να πουν αυτά που εκείνη θέλει να μοιραστεί.
Και για εμάς αυτό είναι πολύ σημαντικό. Δεν βλέπουμε μόνο την Τατιάνα ως ένα παιδί που χρειάζεται υποστήριξη. Βλέπουμε έναν άνθρωπο που έχει δυνατότητες, επιθυμίες, χαρές και έναν δικό του δημιουργικό κόσμο. Η ζωγραφική μάς βοήθησε να τον γνωρίσουμε ακόμη περισσότερο.
-Πώς ήταν για εσάς, ως μητέρα, η διαδρομή μέχρι την πρώτη ατομική της έκθεση; Ποιο ήταν το πιο δύσκολο και ποιο το πιο συγκινητικό κομμάτι;
-Για μένα, πάνω απ’ όλα, ήταν μια διαδρομή γεμάτη χαρά και συγκίνηση. Από την πρώτη στιγμή που είδαμε πόσο πολύ της αρέσει η ζωγραφική, θέλαμε να είμαστε δίπλα της και να την ενθαρρύνουμε.
Της αρέσει πάρα πολύ. Χαίρεται με τα χρώματα, χαίρεται όταν δημιουργεί και βλέπουμε ότι εκείνη τη στιγμή είναι πραγματικά ευτυχισμένη. Αυτό ήταν και το πιο σημαντικό για εμάς: να βλέπουμε το παιδί μας να κάνει κάτι που αγαπά.
Η πρώτη ατομική της έκθεση ήταν μια πολύ δυνατή στιγμή για όλη την οικογένεια. Όταν βλέπεις τους πίνακες που έχει δημιουργήσει το παιδί σου να παρουσιάζονται σε έναν χώρο και να τους κοιτάζουν άνθρωποι που δεν τη γνωρίζουν προσωπικά, νιώθεις μεγάλη συγκίνηση και περηφάνια.
Δεν έχει σημασία μόνο η έκθεση. Σημασία έχει όλη η διαδρομή μέχρι να φτάσει εκεί: κάθε καμβάς, κάθε χρώμα, κάθε προσπάθεια και κυρίως η χαρά που είχε σε όλη αυτή τη διαδικασία.
-Πόσο σημαντικό είναι για έναν γονιό ενός ανθρώπου με αναπηρία να βλέπει το παιδί του να αναγνωρίζεται για αυτό που δημιουργεί και όχι μόνο για τις δυσκολίες του;
-Είναι πάρα πολύ σημαντικό. Είναι πολύ σημαντικό να βλέπουν οι άνθρωποι πρώτα τον άνθρωπο και τις δυνατότητές του και όχι μόνο τις δυσκολίες ή την αναπηρία του.
Κάθε παιδί έχει τα δικά του χαρίσματα. Έχει πράγματα που μπορεί να κάνει, πράγματα που αγαπά και πράγματα που μπορεί να προσφέρει. Το γεγονός ότι ένα παιδί έχει ιδιαίτερες ανάγκες δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να δημιουργήσει, να εξελιχθεί, να χαρεί και να κάνει τους ανθρώπους γύρω του περήφανους.
Για έναν γονιό είναι μεγάλη συγκίνηση να βλέπει το παιδί του να αναγνωρίζεται για αυτό που είναι και για αυτό που δημιουργεί. Και πιστεύω ότι ο γονιός πρέπει να είναι πάντα δίπλα στο παιδί του, να το στηρίζει, να το ενθαρρύνει και να μην παραιτείται ποτέ από αυτό.
Εμείς, ως γονείς, θέλουμε να είμαστε δίπλα στην Τατιάνα όσο μπορούμε. Να τη στηρίζουμε, να τη βοηθάμε και να της δίνουμε την ευκαιρία να κάνει αυτά που αγαπά.
-Αν η Τατιάνα μπορούσε να δώσει ένα μήνυμα στους γονείς άλλων παιδιών που βρίσκονται σε αντίστοιχη κατάσταση, τι θα θέλατε να τους πει;
-Θα τους έλεγε να μην αφήσουν ποτέ μόνο του το παιδί τους. Ένα παιδί με ιδιαίτερες ανάγκες έχει πολύ μεγάλη ανάγκη από τους γονείς του. Χρειάζεται την αγάπη τους, την παρουσία τους, την υποστήριξή τους και κυρίως χρειάζεται να ξέρει ότι κάποιος πιστεύει σε αυτό.
Θα τους έλεγα να έχουν υπομονή και να ψάχνουν να βρουν τι αγαπά το παιδί τους. Να μην κοιτούν μόνο αυτά που δυσκολεύεται να κάνει, αλλά να προσπαθούν να ανακαλύψουν αυτά στα οποία χαίρεται, αυτά στα οποία έχει ταλέντο και αυτά που το κάνουν ευτυχισμένο.
Για εμάς ήταν η ζωγραφική. Μπορεί για ένα άλλο παιδί να είναι η μουσική, ο χορός, ο αθλητισμός, η μαγειρική ή κάτι εντελώς διαφορετικό. Το σημαντικό είναι να του δώσεις την ευκαιρία να το ανακαλύψει.
Και πάνω απ’ όλα, να μην το αφήσουν ποτέ. Ο γονιός πρέπει να είναι δίπλα στο παιδί του, να το στηρίζει και να το αγαπά σε κάθε βήμα της ζωής του. Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο δώρο που μπορεί να του προσφέρει.
Λουΐζα Καραπιδάκη, ιστορικός τέχνης και μουσειολόγος
-Κυρία Καραπιδάκη, τι ήταν αυτό που σας έκανε να ξεχωρίσετε τη δουλειά της Τατιάνας και να αποφασίσετε να επιμεληθείτε την πρώτη της ατομική έκθεση;
-Το έργο της Τατιάνας παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον στο πλαίσιο της art brut. Η πηγαία έμπνευση, η τολμηρή χρήση των χρωμάτων και η εκφραστική της δύναμη συγκροτούν ένα μοναδικό και ιδιαίτερα προσωπικό σύνολο. Από την πρώτη στιγμή εντυπωσιάστηκα από τις συνθέσεις της και τον αυθορμητισμό που τις χαρακτηρίζει.
-Πέρα από την ιστορία της Τατιάνας, τι είναι αυτό που σας ενδιαφέρει καλλιτεχνικά στα ίδια τα έργα της; Τι βλέπετε ως επιμελήτρια;
-Η Τατιάνα αντλεί διαρκώς έμπνευση από το άμεσο περιβάλλον της, τα ταξίδια της, τις εικόνες της καθημερινής ζωής και τις κοινωνικές της συναναστροφές. Παράλληλα, δεν μεταβάλλει μόνο τη μορφή των έργων της και τους χρωματικούς συνδυασμούς, αλλά πειραματίζεται και με διαφορετικές τεχνικές ζωγραφικής, αναζητώντας κάθε φορά νέους τρόπους έκφρασης.
-Πώς θέλατε να παρουσιάσετε τη δουλειά της ώστε ο επισκέπτης να τη δει πρώτα ως καλλιτέχνιδα και όχι μέσα από την ταυτότητα της αναπηρίας της;
– Οι εικαστικές δημιουργίες της Τατιάνας εκπέμπουν μια ιδιαίτερη δύναμη και, κυρίως, αντικατοπτρίζουν τον πλούσιο σε συναισθήματα εσωτερικό της κόσμο, την αγάπη της για τη ζωή και τους ανθρώπους. Η απλοϊκή, αυθόρμητη γραφή της διαθέτει ένα απολύτως προσωπικό ύφος, ενώ ο αυθορμητισμός της αποκαλύπτει το πηγαίο ταλέντο της και τις ιδιαίτερες δυνατότητες της καλλιτεχνικής της έκφρασης.
-Πιστεύετε ότι ο χώρος της σύγχρονης τέχνης είναι πραγματικά ανοιχτός σε καλλιτέχνες που δημιουργούν με διαφορετικό τρόπο; Ή υπάρχουν ακόμη στερεότυπα που πρέπει να σπάσουν;
– Είναι γεγονός ότι ένα μέρος του κοινού εξακολουθεί να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ως τέχνη τις δημιουργίες ανθρώπων με νοητικές ιδιαιτερότητες και ξεχωριστές δεξιότητες. Τα στερεότυπα, όμως, μπορούν και πρέπει να αμφισβητούνται. Η τέχνη δεν χρειάζεται προκαταλήψεις· το κοινό έχει τη δυνατότητα να επιλέγει ελεύθερα εκείνο που το αγγίζει, το συγκινεί και του δημιουργεί συναισθήματα.
-Τι θα θέλατε να αλλάξει μετά από αυτή την έκθεση — στην αντίληψη του κοινού για την Τατιάνα, αλλά και ευρύτερα για την τέχνη και την αναπηρία;
-Η έκθεση αυτή, πέρα από την ανάδειξη του έργου της Τατιάνας και τη χαρά που της προσφέραμε αλλά και μας προσέφερε μέσα από αυτή τη συνάντηση με το κοινό, φιλοδοξεί να ευαισθητοποιήσει ένα ευρύτερο κοινό σχετικά με τις ικανότητες και τις δημιουργικές δυνατότητες των ανθρώπων με νοητική αναπηρία. Παράλληλα, επιδιώκει να ενθαρρύνει και να εμψυχώσει τους ίδιους τους δημιουργούς, αλλά και τις οικογένειές τους, αναδεικνύοντας τη σημασία της αποδοχής, της έκφρασης και της συμμετοχής τους στην καλλιτεχνική και κοινωνική ζωή.
«Τα χρώματα της ψυχής» Έκθεση ζωγραφικής και κεραμικής της Τατιάνα Κοντοπούλου
