Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος
Ο Γουσταύος Κουρμπέ, Jean Désiré Gustave Courbet, γεννήθηκε το 1819 στο Ορνάν ένα μικρό αγροτικό χωριό του Νομού Φρανς-Κοντέ της Γαλλίας από εύπορους αγρότες και εκεί έλαβε την βασική του εκπαίδευση. Το 1837 ξεκίνησε νομικές σπουδές στο Βασιλικό Κολέγιο της Μπεζανσόν αλλά δύο χρόνια μετά τις εγκατέλειψε και πήγε στο Παρίσι για να σπουδάσει ζωγραφική. Εκεί ασχολήθηκε συστηματικά με την βελτίωση της τεχνικής του φιλοτεχνώντας αντίγραφα γνωστών έργων των μεγάλων δημιουργών. Το 1844 παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο «Σαλόν» με το έργο του «Ο Κουρμπέ με τον μαύρο σκύλο». Προσανατολίστηκε τεχνοτροπικά και ιδεολογικά προς τον κοινωνικό ρεαλισμό επηρεασμένος από τα επαναστατικά ιδεώδη του 19 αιώνα, τα σοσιαλιστικά κηρύγματα και τις επαναστατικές θεωρίες περί «αναρχικής» κοινωνίας.
Πέτυχε να προσδίδει πλαστικότητα στις ανθρωποκεντρικές συνθέσεις του με γοητευτική πειστικότητα. Επιθυμούσε να ζωγραφίζει με τρόπο θεματογραφικά και οπτικά κατανοητό, ώστε να τον κατανοούν οι λαικοί άνθρωποι και ήταν ενάντιος στο δόγμα των Παρνασσιστών «Η τέχνη για την τέχνη». Ο κόσμος του καθημερινού βιοτικού μόχθου αναπαραστάθηκε στα έργα του με την αυθεντική του ρεαλιστική έκφραση. Παράλληλα με ποιητική διάθεση προσέγγισε αισθητικά τα φυσικά τοπία. Ορισμένα από αυτά με απόκρημνες ακτές, βουνά και θαλασσογραφίες, όπου μελέτησε και ανέδειξε το διάφανο μεσογειακό φως, υπήρξαν πρότυπα για ορισμένους από τους ιμπρεσιονιστές. Κάποτε απάντησε σε κάποιους έκπληκτους φιλότεχνους: «Δείξτε μου θεές και εγώ θα σας τις ζωγραφίσω!». Κατεξοχήν όμως απέδωσε το γυναικείο γυμνό εστιάζοντας με έμφαση στο πάθος, στη σαρκική στιλπνότητα και στο σφρίγος του. Το 1847 απέκτησε γιο με την Βιρζινί Μπινέ που χώρισαν αργότερα. Δύο χρόνια μετά εκτέθηκαν τρεις πίνακες του μεγάλων διαστάσεων. Το έργο του «Ενταφιασμός στο Ορνάν» ήταν αυτό που κυριολεκτικά τον ανέδειξε. Το 1855 διοργάνωσε ατομική έκθεση με τον τίτλο «Ρεαλισμός» σηματοδοτώντας την ρεαλιστική οπτική του.
Καθοριστική στην πορεία του Κουρμπέ υπήρξε η στενή φιλική σχέση και η συνεργασία του με τον Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν (1806-1865). Ο Κουρμπέ είχε ζωγραφίσει τον πολιτικό φιλόσοφο το 1855 στο εμβληματικό έργο του «Το Ατελιέ του ζωγράφου». Στην σύνθεση του πολυπρόσωπου πίνακα τοποθέτησε τον Προυντόν στην δεξιά πλευρά, πλάι σε αυτούς που τον υποστήριζαν και συμμετείχαν στη δράση του, στην πλευρά των φίλων, των εργαζομένων και όσων εκτιμούσαν τον κόσμο της τέχνης, όπως ο Μπωντλαίρ. Το 1865 ζωγράφισε τον πίνακα «Ο Προυντόνκαι τα παιδιά του το 1853». Για τον Κουρμπέ ο πίνακας αυτός, τον οποίον ζωγράφισε μετά τον θάνατο του Προυντόν, αποτελούσε ύψιστο φόρο τιμής στον άνθρωπο που θεωρούσε ιδεολογικό οδηγητή του.
Την ίδια χρονιά, το 1865, ο Gustave Chaudey, κοινός φίλος και των δύο, δημοσίευσε, χρησιμοποιώντας ένα ημιτελές χειρόγραφο μαζί με σημειώσεις, το δοκίμιο: «Σχετικά με την έννοια της τέχνης και της κοινωνικής της αποστολής», ένα συγγραφικό έργο που θεωρήθηκε πυξίδα για την συνολική «προυντονική» θεωρία για την τέχνη και τον κοινωνικοπολιτικό μετασχηματισμό. Η σύνταξη αυτού του έργου ξεκίνησε μετά από αίτημα του Κουρμπέ προς τον Προυντόν για μια προλογική εισαγωγή σε κατάλογο έκθεσης έργων του. Ανάμεσα σε αυτά ήταν και ο πίνακας «Επιστροφή από το συμβούλιο», που είχε προκαλέσει σκάνδαλο επειδή απεικόνιζε μεθυσμένους κληρικούς. Η έκταση που αποδόθηκε στο γγραφικό αυτό εγχείρημα έδωσε το υπόβαθροστον ζωγράφο να αναφερθεί για συνεργασία και για ταυτότητα απόψεων υπό διαφορετικό πρίσμα: «δύο άνθρωποι συνέθεσαν την κοινωνία, ο ένας ως φιλόσοφος, ο άλλος ως καλλιτέχνης». Το 1866 δημιούργησε το πλέον σοκαριστικό έργο του, με τίτλο: «L’Origine du monde, Η προέλευση του κόσμου». Το έργο εστιάζει στο αιδείο ενός γυναικείου, ηδονικού κορμού, ξαπλωμένου σε μια ιδιαίτερα ερωτική στάση. Η παραγγελία του πίνακα αποδίδεται σε έναν Τούρκο διπλωμάτη εγκατεστημένο στο Παρίσι, ο οποίος έχοντας πολλά χρέη αναγκάσθηκε να τον πουλήσει. Το έργο εκείνη την εποχή προκάλεσε τις ηθικολογικές επικρίσεις της αστικής τάξης με συνέπεια την δυσκολία να εκτεθεί. Αφού άλλαξε διάφορους ιδιοκτήτες περιήλθε στη συλλογή του διάσημου ψυχαναλυτή Ζακ Λακάν. Ο Κουρμπέ με το έργο αυτό που σήμερα εκτίθεται στο Musee d’Orsay «επιτρέπει στον εαυτό του μία τολμηρότητα και ειλικρίνεια που δίνουν στον πίνακα την δύναμη της γοητείας του» όπως αναφέρει το αντίστοιχο σημείωμα του Μουσείου.
Τέσσερα χρόνια αργότερα κέρδισε δυο διακρίσεις από τον Βασιλικό Οίκο της Βαυαρίας. Το 1871 μετά την Γαλλική Κομμούνα, στην οποία συμμετείχε, κατηγορήθηκε πως κατέστρεψε την αναθηματική Στήλη της Πλας Βαντόμ. Έχοντας πρωτοστατήσει, αν και μη εκλεγμένος ακόμα τότε, στην κατεδάφιση της στήλης του Βαντόμ, που είχε ανεγείρει ο Ναπολέων Α’, ο Κουρμπέ θεωρήθηκε ως ο υπεύθυνος για την απομάκρυνσή της και καταδικάστηκε σε εξοντωτικό πρόστιμο χιλιάδων φράγκων. Το 1873 το κράτος απαίτησε να πληρώσει για την ανακατασκευή της Στήλης. Ο Κουρμπέ έχασε έτσι μεγάλο μέρος της περιουσίας του και μετακόμισε οριστικά στην Ελβετία, για να αποφύγει την φυλάκιση του, ενώ δημοπρατήθηκαν όλα τα υπάρχοντα στο ατελιέ του, ενώ πέθανε και ο γιός του. Το κράτος δήμευσε την περιουσία του και έθεσε φίλους και συγγενείς υπό παρακολούθηση. Ο ζωγράφος αρνήθηκε να επιστρέψει χωρίς να του χορηγηθεί γενική αμνηστία, ενώ την ίδια περίοδο τα οικονομικά του προβλήματα γιγαντώνονταν εξαιτίας και του αυξανόμενου αλκοολισμού του, που τον εμπόδιζε πλέον να δημιουργήσει έργα αντιπροσωπευτικά του μεγάλου ταλέντου του. Αποβίωσε το 1877.
Το μεγαλόπνοο, δεξιοτεχνικό ρεαλιστικό και αισθησιακό έργο του Κουρμπέ, όπως του Ντωμιέ και του Μιλέ επηρέασε πολλούς σύγχρονους και μεταγενέστερους καλλιτέχνες, κυρίως τους ιμπρεσιονιστές. Ιδιαίτερα τον Μανέ, ο οποίος δεν έκρυβε την οφειλή του στο έργο του Κουρμπέ, ενώ και ο Σεζάν τον θαύμαζε βαθιά για την απόδοση των στοιχείων της φύσης με δυνατά χρώματα και παχιές πινελιές . Η επαναστατική κοινωνική συμβολή του Κουρμπέ παράμεινε ορόσημο της έκπαγλης καλλιτεχνικής του προσφοράς.
