Νεότερες και σύγχρονες εικαστικές αποτυπώσεις του πολέμου

Μέρος πρώτο: Η πολεμική εικονογραφία της εποχής του Μπαρόκ

Διαχρονικά παρών στην ιστορική σκηνή και με καθοριστική πάντα επίδραση στη ζωή των ανθρώπων, ο πόλεμος αποτυπώθηκε στις εικαστικές τέχνες άλλοτε υμνητικά κι άλλοτε κριτικά ή και καταγγελτικά. Στις ιστορικές περιόδους κατά τις οποίες η επιβίωση των καλλιτεχνών ήταν απόλυτα ή σε πολύ μεγάλο βαθμό εξαρτημένη από τις κρατικές και εκκλησιαστικές παραγγελίες ή από ισχυρούς κοινωνικά προστάτες, κυρίαρχη προσέγγιση ήταν αυτή που εξυμνούσε τον πόλεμο και ηρωοποιούσε τους στρατιωτικούς ηγέτες, ενώ τα έργα που εστίαζαν στη βία και το ανθρώπινο κόστος των πολεμικών συγκρούσεων αποτελούσαν εξαίρεση. 

Κατά τον 17ο αιώνα, μια από τις πιο ταραχώδεις περιόδους στην ιστορία της Ευρώπης, σημαδεμένη από την προσπάθεια των «ελέω θεού» βασιλέων να εδραιώσουν την εξουσία τους αξιοποιώντας και το θρησκευτικό κίνημα της Αντιμεταρρύθμισης και να κυριαρχήσουν στην ήπειρο και στους νέους εμπορικούς δρόμους ανταγωνιζόμενοι μεταξύ τους, η τέχνη χρησιμοποιήθηκε τόσο από την Εκκλησία όσο και από τους κοσμικούς ηγεμόνες ως προπαγανδιστικό εργαλείο για την ενίσχυση, αντίστοιχα, της «ορθής πίστης» και του κύρους των μοναρχών. Οι πολεμικές συγκρούσεις της συγκεκριμένης περιόδου, συχνές, πολυετείς, με εμπλοκή πολλών κρατών και με δραματικές συνέπειες για τη ζωή χιλιάδων ανθρώπων, οδηγούσαν επιπλέον σε σοβαρές πολιτικές και γεωστρατηγικές ανατροπές, αναδιαμορφώνοντας το χάρτη της Ευρώπης.  Δεν είναι λοιπόν καθόλου περίεργο το γεγονός ότι η πολεμική θεματολογία ήταν προσφιλής στην τέχνη της εποχής, δεσπόζουσα τεχνοτροπία της οποίας ήταν το λεγόμενο «μπαρόκ». 

Στη ζωγραφική της περιόδου αυτής ο πόλεμος αποτυπώνεται άλλοτε με τη μορφή μυθολογικών αλληγοριών και άλλοτε ως απεικόνιση σημαντικών μαχών της αρχαιότητας ή καίριων επεισοδίων από πολέμους του πρόσφατου παρελθόντος ή του παρόντος κατά τρόπο που εξυπηρετούσε τις πολιτικοϊδεολογικές στοχεύσεις των κρατούντων. Χρησιμοποιείται μια εικαστική γλώσσα που, δίνοντας έμφαση σε υποβλητικές αντιθέσεις φωτός και σκιάς, στον πλούτο και τη ζωντάνια των χρωμάτων και στην αρχιτεκτόνηση της σύνθεσης κατά τρόπο που να δημιουργεί την αίσθηση της κίνησης, αποβλέπει στον ισχυρό συγκινησιακό επηρεασμό του θεατή. 

Έργα όπως Η Αμαζονομαχία του Peter Paul  Rubens και η Γιγαντομαχία του Pietro da Cortona ανήκουν στην πρώτη κατηγορία, ενώ Η Συνθηκολόγηση της Μπρέντα του Diego Velazquez, Η Δοξολογία της Νίκης του Πρίγκιπα Ευγένιου στη Μάχη της Ζέντα  του Paolo de Matteis και μια σειρά πινάκων του Charles Le Brun που κοσμούν το ανάκτορο των Βερσαλλιών με τον γενικό τίτλο Μάχες του Μεγάλου Αλεξάνδρου αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα της δεύτερης κατηγορίας. 

Η Αμαζονομαχία, ελαιογραφία σε ξύλο, φιλοτεχνήθηκε γύρω στα 1618, χρονολογία έναρξης του Τριακονταετούς Πολέμου μεταξύ καθολικών και προτεσταντικών κρατών: Της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και της Ισπανίας από τη μια, της Ολλανδίας, της Δανίας και της Σουηδίας  από την άλλη. Ο Rubens, έχοντας εδραιώσει  τότε πια τη φήμη του ως αυλικός ζωγράφος των Ισπανών ηγεμόνων των Κάτω Χωρών, είχε εξασφαλίσει την άδεια να δημιουργήσει το εργαστήριό του στην Αμβέρσα – και όχι στις Βρυξέλλες, έδρα της Αυλής – και  να δέχεται παραγγελίες και από άλλους πελάτες. Το συγκεκριμένο έργο είχε παραγγελθεί  από τον πλούσιο έμπορο και συλλέκτη της Αμβέρσας Cornelis van der Geest. Απεικονίζει τη συντριβή του μυθικού γένους των Αμαζόνων σε μια μάχη με Έλληνες ήρωες, με τη χαρακτηριστική στην τεχνοτροπία του μπαρόκ θεατρικότητα. Κεντρικό στοιχείο της σύνθεσης μια τοξωτή γέφυρα πάνω στην οποία συνωστίζονται πολεμιστές και τρομαγμένα άλογα σε μια σώμα με σώμα μάχη, ενώ από τα δυο της άκρα κατακρημνίζονται βίαια τα πληγωμένα ή νεκρά σώματα των Αμαζόνων, παρασύροντας το βλέμμα του θεατή σε μια στροβιλιστική κίνηση από πάνω προς τα κάτω και πάλι πίσω. Ο πλούτος των θερμών χρωμάτων, οι αντιθέσεις φωτεινών  και σκοτεινών περιοχών, ο φλεγόμενος ορίζοντας στο βάθος και οι καπνοί που περιβάλλουν τους μαχητές, η έντονη αντίθεση, τέλος, της άγριας συμπλοκής πάνω στη γέφυρα με τα γυμνά, άψυχα ή τραυματισμένα σώματα των Αμαζόνων που κείτονται στην όχθη του ποταμού ή παρασύρονται από τα νερά του προσδίδουν στη σκηνή δραματικότητα, εμπλέκοντας συναισθηματικά τον θεατή. 

Με δεδομένο ότι όντα σαν τις Αμαζόνες αντιπροσώπευαν στο ευρωπαϊκό φαντασιακό της εποχής τη διατάραξη της «φυσικής τάξης πραγμάτων», η απεικόνιση της πολεμικής συντριβής τους λειτουργούσε ως πολιτική αλληγορία: Συμβόλιζε τον θρίαμβο των πιστών στο καθολικό δόγμα μοναρχών έναντι των προτεσταντών τοπικών ηγεμόνων που απειλούσαν τόσο τη θρησκευτική ενότητα των ευρωπαϊκών βασιλείων όσο και τη συγκέντρωση της εξουσίας από τους επικεφαλής τους. 

Αντίστοιχους πολιτικούς συμβολισμούς είχε και η Γιγαντομαχία του Pietro da Cortona. 

μπαρόκ
Pietro da Cortona, Η Αθηνά κατατροπώνει τους Γίγαντες: Τμήμα μνημειώδους νωπογραφίας στην οροφή και τα πλευρικά της τοιχώματα στην κεντρική αίθουσα του Palazzo Barberini στη Ρώμη.

Στον Pietro Berrettini, ζωγράφο, αρχιτέκτονα και διακοσμητή που έγινε γνωστός με το όνομα της γενέτειράς του στην Τοσκάνη, ανατέθηκε το 1633 από τον Πάπα Ουρβανό τον όγδοο – κατά κόσμον Maffeo Barberini – η διακόσμηση της τεράστιας κεντρικής αίθουσας του οικογενειακού του ανακτόρου. Θέμα των νωπογραφιών που φιλοτέχνησε ο καλλιτέχνης  ήταν «Ο θρίαμβος της Θείας Πρόνοιας και η ισχύς των Μπαρμπερίνι». Στο ένα από τα δύο μικρότερα πλευρικά τοιχώματα της οροφής της αίθουσας  απεικόνισε τη θεά Αθηνά να εξορμά πάνοπλη εναντίον των Γιγάντων που επιχειρούσαν να αναρριχηθούν στον Όλυμπο και να τους κατακρημνίζει στο κενό. Ο συμβολισμός είναι προφανής: Οι Γίγαντες με τα τεράστια μυώδη σώματα αντιπροσωπεύουν την απειλή των  αιρέσεων και της  ωμής επαναστατικής βίας, ενώ η νίκη της Αθηνάς παραπέμπει στον θρίαμβο της παπικής πνευματικής  εξουσίας και της «Δίκαιης Διακυβέρνησης» που αποκαθιστά την τάξη.  

Οι νωπογραφίες, που για την ολοκλήρωσή τους χρειάστηκαν έξι χρόνια δουλειάς, αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα μπαρόκ ψευδαισθητισμού, καθώς οι ζωγραφισμένες μορφές δημιουργούν την αίσθηση ότι αιωρούνται πάνω από το δωμάτιο ή πέφτουν σ’ αυτό από ψηλά. Επιπλέον, υλοποιούν την αντίληψη του Cortona ότι ένα εικαστικό έργο με ιστορικό θέμα είναι αντίστοιχο του λογοτεχνικού έπους και επομένως θα πρέπει να απεικονίζει πλήθος μορφών και με μεγαλειώδη τρόπο. 

Η παράδοση της Breda είναι μια ελαιογραφία επιβλητικoύ μεγέθους που φιλοτεχνήθηκε  κατά το διάστημα 1634 -1635 από τον ζωγράφο της Ισπανικής Αυλής Diego Velazquez κατόπιν παραγγελίας του βασιλιά Φιλίππου του Τετάρτου  ως μέρος της διακόσμησης της Αίθουσας των  Βασιλείων – σχεδιασμένης για την υποδοχή ξένων πρέσβεων και διπλωματικών αποστολών – στο νεόκτιστο  παλάτι  του Buen Retiro. 

Η δεκάμηνη πολιορκία της καλά οχυρωμένης πόλης στα νότια σύνορα της Ολλανδίας από τα ισπανικά στρατεύματα και η κατάληψή της στις 5 Ιουνίου του 1625 υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της τρίτης φάσης του Ογδοηκονταετούς Πολέμου μεταξύ των Κάτω Χωρών που διεκδικούσαν την ανεξαρτησία τους και της επικυρίαρχης Ισπανικής αυτοκρατορίας. Αυτήν ακριβώς την ισπανική νίκη απαθανάτισε στον πίνακά του ο Velasquez, εστιάζοντας στον ασυνήθιστο για την εποχή ιπποτισμό των νικητών οι οποίοι, όπως παραδίδεται, αντιμετώπισαν με σεβασμό τους ηττημένους, επιτρέποντας στην Ολλανδική φρουρά  να αποχωρήσει με  τις σημαίες της και με πλήρη οπλισμό και αποφεύγοντας τη λεηλασία της πόλης.  

μπαρόκ
Diego Velazquez, Η παράδοση της Breda ή Οι λόγχες: Λάδι σε καμβά, 307 x 367 εκ. Μουσείο Prado, Μαδρίτη.

Ο Velazquez από την πλευρά του, αντί να υιοθετήσει την καθιερωμένη στην πολεμική εικονογραφία προσέγγιση που απαιτούσε την απεικόνιση του θριάμβου του νικητή αντιστικτικά προς την ταπείνωση του ηττημένου, αποτύπωσε τη σκηνή της παράδοσης της πόλης σαν ένα στιγμιότυπο ιπποτικής ευγένειας: Ο επικεφαλής του  νικηφόρου ισπανικού στρατού Ambrogio Spinola  έχει τοποθετηθεί στο ίδιο επίπεδο με τον διοικητή των ηττημένων Ολλανδών Justinus van Nassau στο κέντρο ακριβώς του πίνακα. Ο Ολλανδός τείνει προς τον Spinola το κλειδί της πόλης, έτοιμος να γονατίσει μπροστά του, ενώ εκείνος με μια μεγαλόψυχη χειρονομία τον εμποδίζει να ταπεινωθεί. Η στρατιωτική ισχύς της Ισπανίας εκφράζεται μέσω της αντίθεσης ανάμεσα στις δύο αντίπαλες ομάδες πολεμιστών που είναι τοποθετημένες πίσω από τους επικεφαλής τους στη δεξιά και την αριστερή πλευρά του πίνακα: Λιγότεροι εκείνοι της ολλανδικής πλευράς, με εκφράσεις απογοήτευσης και κόπωσης στα πρόσωπα, με αποτυπωμένη και στο παρουσιαστικό τους την ταλαιπωρία από τη δεκάμηνη πολιορκία. Λιγοστές και χαλαρά κρατημένες και οι λόγχες τους. Σαφώς περισσότεροι οι άλλοι στη δεξιά πλευρά, με προσεγμένο παρουσιαστικό, δηλωτικό αριστοκρατικής ταυτότητας και ανώτερης θέσης τους στο στράτευμα, και με πρόσωπα που εκφράζουν περηφάνια. Πίσω από την ομάδα των αξιωματικών μια πυκνή σειρά από όρθιες λόγχες παραπέμπει στην αριθμητική υπεροχή και την αυστηρή πειθαρχία του ισπανικού στρατού. Σημαίνουσα και η αντίθεση ανάμεσα στην από τραχύ ύφασμα στολή και τις άχαρες μπότες του Ολλανδού διοικητή και τη χρυσοποίκιλτη πανοπλία και τις υπέρκομψες μπότες του Ισπανού στρατηγού. 

Στο βάθος του πίνακα, χαμηλότερα από τη σκηνή του προσκηνίου, το επίπεδο τοπίο της Φλάνδρας με τα χαρακώματα των πολιορκητών και τους καπνούς που υψώνονται από διάφορα σημεία μαρτυρεί τη σκληρότητα του πολέμου που προηγήθηκε αναδεικνύοντας αντιστικτικά τη σημασία της συνθηκολόγησης που εικονίζεται στο πρώτο πλάνο. Το πολιτικό μήνυμα είναι ξεκάθαρο: Η Ισπανική αυτοκρατορία δεν είναι μόνο στρατιωτικά ανίκητη αλλά και πολιτισμένη και μεγαλόψυχη. 

Σε αντίθεση με τον Velazquez, ο Paolo de Matteis – ένας από τους σημαντικότερους και παραγωγικότερους ζωγράφους του Ύστερου Ιταλικού Μπαρόκ, που εργάστηκε σε διάφορες ευρωπαϊκές Αυλές και δέχτηκε  πλήθος παραγγελιών από βασιλείς, αριστοκράτες και Πάπες – στον πίνακα που συνέθεσε μεταξύ 1717 και 1725, για να υμνήσει τη νίκη των χριστιανικών δυνάμεων του Ιερού Συνασπισμού με αρχιστράτηγο τον πρίγκιπα Ευγένιο της Σαβοΐας επί των Οθωμανών, τον Σεπτέμβριο του 1697 στη μάχη της Ζέντα,1 ακολούθησε τους καθιερωμένους κώδικες για την απεικόνιση του νικητή και των ηττημένων. 

Στο κέντρο ακριβώς του πίνακα, σε ένα ύψωμα, εικονίζεται έφιππος, σε στάση θριάμβου και με μορφή που αποπνέει  μεγαλείο και ακλόνητη αυτοπεποίθηση ο χριστιανός στρατηλάτης. Στο έδαφος, σε πρώτο πλάνο, λίγο πιο πέρα  από τα υψωμένα μπροστινά πόδια του αλόγου του κείτονται νεκροί στρατιώτες του εχθρού και διασκορπισμένα όπλα, ενώ πίσω από τον έφιππο πρίγκιπα και στη δεξιά πλευρά του πίνακα εικονίζονται η πολεμική σύγκρουση και οι τρεπόμενοι σε φυγή Οθωμανοί. 

Στο κάτω αριστερό μέρος του πίνακα εικονίζονται τα νερά ενός ποταμού – αναφορά στον γεωγραφικό χώρο κοντά στον ποταμό Τίσα όπου έλαβε χώρα η μάχη της Ζέντα – και τρεις ημίγυμνες ή γυμνές ποτάμιες θεότητες  που, μισοξαπλωμένες στα βράχια της όχθης, παρακολουθούν τη συντριβή των Οθωμανών, λειτουργώντας ως παραλληλισμός της συγκεκριμένης νίκης με ρωμαϊκό πολεμικό θρίαμβο και προσδίδοντας στο έργο επική διάσταση. 

Paolo de Matteis, «Η δοξολογία της νίκης του Ευγένιου της Σαβοΐας στη μάχη της Ζέντας», 99,1x 152,5 εκ. Έπαυλη Hinton Ampner, Hampshire, Αγγλία.

Επάνω και γύρω από τον έφιππο πρίγκιπα εικονίζονται, αιωρούμενες ανάμεσα στα σύννεφα και τους καπνούς του πολέμου, διάφορες αλληγορικές μορφές: Ο αυτοκρατορικός αετός με ένα κλαδί φοίνικα στα νύχια, άγγελοι που στεφανώνουν τον Ευγένιο ή διατρανώνουν με σάλπιγγες τον θρίαμβό του και προσωποποιήσεις   των χριστιανικών αρετών που κρατούν επιδεικτικά τον θυρεό της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας των Αψβούργων. 

Οι χαρακτηριστικές στην τεχνοτροπία του μπαρόκ διαγώνιες γραμμές που δομούν τη σύνθεση και η υπερκόσμια ακτινοβολία που περικλείει σε ένα χρυσό φωτοστέφανο τον πρίγκιπα και τις αλληγορικές υπεριπτάμενες μορφές κατευθύνουν το βλέμμα του θεατή από το γήινο επίπεδο προς την ουράνια σφαίρα, υποδηλώνοντας τη θεϊκή νομιμοποίηση των στρατιωτικών επιτευγμάτων των νικητών. Φιλοτεχνημένος αρκετά χρόνια μετά το γεγονός, ο πίνακας αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα προπαγάνδας που αποσκοπούσε  στην εδραίωση της υστεροφημίας του Ευγένιου της Σαβοΐας ως ιδιοφυούς στρατιωτικού ηγέτη και στη νομιμοποίηση της κυριαρχίας του Οίκου των Αψβούργων στα ανακτημένα από τους Οθωμανούς ευρωπαϊκά εδάφη. 

Χαρακτηριστικά δείγματα  βασιλικής προπαγάνδας μέσω της τέχνης αποτελούν και οι πέντε μνημειώδεις ιστορικοί πίνακες με θέματα από τη ζωή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τους οποίους  φιλοτέχνησε μεταξύ 1661 και 1673 κατά παραγγελία του Λουδοβίκου του 14ου ο Charles Le Brun, κερδίζοντας τον τίτλο του πρώτου ζωγράφου της Γαλλικής Αυλής και λίγο αργότερα τη θέση του διευθυντή της  Βασιλικής Ακαδημίας Ζωγραφικής και Γλυπτικής.  

Η Οικογένεια του Δαρείου στα πόδια του Αλεξάνδρου ή Η σκηνή του Δαρείου: Λάδι σε καμβά, 298 x 453 εκ., Αίθουσα του Άρη, Παλάτι των Βερσαλλιών.

Βασισμένος σε κείμενα Ρωμαίων ιστορικών, o Le Brun αποτύπωσε στους επιβλητικών διαστάσεων καμβάδες του σκηνές από νικηφόρες μάχες του Αλεξάνδρου,2 τη θριαμβική είσοδό του στη Βαβυλώνα μετά την οριστική του νίκη επί των Περσικών δυνάμεων, καθώς και στιγμιότυπα που μαρτυρούν τη μεγαλοψυχία του απέναντι στους ηττημένους,3 προβάλλοντας έμμεσα τη στρατιωτικο-πολιτική ισχύ και τις ηθικές αρετές του «Βασιλιά Ήλιου» που του άρεσε να παρουσιάζει τον εαυτό του σαν έναν σύγχρονο Αλέξανδρο. 

Οι πίνακες αυτοί, που – με εξαίρεση αυτόν που παρατίθεται πιο πάνω – σήμερα  εκτίθενται στο Μουσείο του Λούβρου, αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα του πομπώδους στυλ που καθιέρωσε τον Le Brun ως εκπρόσωπο του λεγόμενου «Μπαρόκ κλασικισμού», που συνδυάζει τη μνημειακότητα του κλασικισμού του δασκάλου και μέντορά του Nicolas Poussin με τη θεατρικότητα και τον πληθωρισμό του μπαρόκ. 

Έργα σαν τα προαναφερθέντα δικαιολογούσαν την πολεμική βία, συνδέοντάς την με την εξυπηρέτηση υψηλών ιδεωδών ή με την εκπλήρωση μιας ιερής αποστολής. Είναι αποκαλυπτικό ότι και σε πίνακες θρησκευτικού περιεχομένου αυτής της περιόδου έχει γίνει χρήση της πολεμικής εικονογραφίας, κάτι που φαίνεται φυσικό, αν θυμηθούμε ότι η διάδοση της Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης στην Ευρώπη οδήγησε σε αλλεπάλληλες αιματηρές συγκρούσεις, με αποκορύφωμα τον Τριακονταετή Πόλεμο (1618-1648), που κατέστρεψε  τις κεντροευρωπαϊκές χώρες και αφάνισε το ένα τρίτο του πληθυσμού τους, χωρίς καν να τερματίσει οριστικά την αντιπαράθεση Καθολικισμού και Προτεσταντισμού.  Έτσι, θέματα όπως «η πτώση των επαναστατημένων αγγέλων»,4 «η κατατρόπωση του Δράκου από τον Άγιο Γεώργιο» ή «η συντριβή του Σατανά από τον Αρχάγγελο Μιχαήλ»,5 καθώς και οι αλληγορικές θριαμβικές πομπές που εμφάνιζαν την Παπική Εκκλησία να παρελαύνει πάνω σε χρυσό άρμα συνθλίβοντας τις αιρέσεις και τους αμφισβητίες της θεϊκής τάξης,6 είχαν γίνει προσφιλή στη θρησκευτική τέχνη κατά το διάστημα αυτό. 

Από την άλλη, τα έργα που αποδοκίμαζαν τον πόλεμο ήταν σαφώς λιγότερα. Κατά κανόνα  επρόκειτο για  μυθολογικές αλληγορίες που εξυπηρετούσαν ειδικούς σκοπούς, όπως, λόγου χάριν, ο πίνακας Ειρήνη και Πόλεμος του Rubens. Ο καλλιτέχνης τον φιλοτέχνησε κατά το διάστημα 1629-1630, ενώ βρισκόταν στο Λονδίνο ως μέλος διπλωματικής αποστολής του βασιλιά της Ισπανίας Φιλίππου του Τέταρτου, με σκοπό την υπογραφή συνθήκης με τον Κάρολο Πρώτο της Αγγλίας  για τον τερματισμό του πενταετούς ήδη τότε πολέμου μεταξύ των δύο χωρών. Ο πίνακας αυτός, που προσφέρθηκε ως δώρο στον Άγγλο βασιλιά από τον Rubens, αποτελεί ένα είδος εικαστικής επιχειρηματολογίας υπέρ της ειρήνης: Σε πρώτο πλάνο μια συντροφιά από αλληγορικές μορφές αισθητοποιεί τα πλεονεκτήματα της ειρηνικής ζωής, ενώ πίσω τους η απειλή του πολέμου, με τη μορφή σκοτεινού ιππότη, απωθείται από την Αθηνά, τη θεά της σοφίας. 

P. P. Rubens, Ειρήνη και Πόλεμος. Λάδι σε καμβά, 203,5x 298 εκ. Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.

Οχτώ χρόνια αργότερα ο  Φερδινάνδος Δεύτερος των Μεδίκων, Μεγάλος Δούκας της Τοσκάνης, αναθέτει στον Rubens τη δημιουργία ενός έργου, αφήνοντάς τον ελεύθερο να επιλέξει το θέμα του. Ο ζωγράφος, ανήσυχος για τα δεινά που επισώρευε στην Ευρώπη ο συνεχιζόμενος Τριακονταετής Πόλεμος, συνθέτει τη σκοτεινή αλληγορία Οι Συνέπειες του Πολέμου, σε μια προσπάθεια αφύπνισης των εθισμένων στις πολεμικές αντιπαραθέσεις ηγεμόνων της εποχής του. Οι μυθολογικές μορφές και οι ποικίλοι συμβολισμοί αισθητοποιούν κι εδώ ένα επιχείρημα: Ο πόλεμος διαρρηγνύει τους δεσμούς αγάπης, αποχαλινώνει τα καταστροφικά ένστικτα, οδηγεί σε κατάρρευση τον ανθρώπινο πολιτισμό. 

P. P. Rubens, Οι Συνέπειες του Πολέμου. Λάδι σε καμβά, 206 x 345εκ. Πινακοθήκη του Palazzo Pitti, Φλωρεντία.

 Εξηγώντας τον πίνακά του σε μια επιστολή προς τον ομότεχνό του  Justus Sustermans, που είχε μεσολαβήσει για την ανάθεση της συγκεκριμένης παραγγελίας, ο Rubens γράφει:  

« Η κύρια μορφή είναι ο Άρης, ο οποίος […] ορμάει μπροστά με ασπίδα και αιματοβαμμένο σπαθί, απειλώντας τον λαό με μεγάλη καταστροφή. Δεν δίνει ιδιαίτερη σημασία στην Αφροδίτη, την ερωμένη του, η οποία, συνοδευόμενη από Έρωτες, προσπαθεί με χάδια και εναγκαλισμούς να τον κρατήσει. Από την άλλη πλευρά, ο Άρης σύρεται μπροστά από την Οργή. Κοντά του βρίσκονται τέρατα που προσωποποιούν τον Λοιμό και την Πείνα, αυτούς τους αχώριστους συνεργάτες του Πολέμου. Στο έδαφος, […], βρίσκεται μια γυναίκα με σπασμένο λαούτο, που αντιπροσωπεύει την Αρμονία […]. Υπάρχει επίσης μια μητέρα με το παιδί της στην αγκαλιά της, υποδεικνύοντας ότι η γονιμότητα, η τεκνοποίηση και η φιλανθρωπία ματαιώνονται από τον Πόλεμο, ο οποίος διαφθείρει και καταστρέφει τα πάντα. Επιπλέον, βλέπει κανείς έναν αρχιτέκτονα να ρίχνεται ανάσκελα, με τα όργανά του στο χέρι, για να δειχτεί ότι αυτό που σε καιρό ειρήνης κατασκευάζεται για τη διακόσμηση της Πόλης, εκτοξεύεται στο έδαφος με τη δύναμη των όπλων και καταρρέει. Πιστεύω, αν θυμάμαι καλά, ότι θα βρείτε στο έδαφος, κάτω από τα πόδια του Άρη, ένα βιβλίο και ένα σχέδιο σε χαρτί, που υπονοούν ότι ποδοπατάει όλες τις τέχνες και τα γράμματα.[….] Η θλιμμένη γυναίκα, ντυμένη στα μαύρα, με σκισμένο πέπλο, στερημένη από όλα τα κοσμήματά της, είναι η άτυχη Ευρώπη που, εδώ και τόσα χρόνια, έχει υποστεί λεηλασία, οργή και δυστυχία, που είναι τόσο επιβλαβή για όλους, ώστε είναι περιττό να επεκταθούμε σε λεπτομέρειες.» 

Σε αντίθεση με αυτά τα αρθρωμένα σε εικαστική γλώσσα εγκώμια της ειρήνης και ψόγους του πολέμου, η σειρά χαρακτικών που δημιούργησε το 1633 ο Γάλλος χαράκτης και σχεδιαστής Jacques Callot, με τίτλο Οι αθλιότητες και τα δεινά του πολέμου, είναι άμεσα εμπνευσμένη από τις φρικαλεότητες που ακολούθησαν την εισβολή των στρατευμάτων του Λουδοβίκου 13ου στη γενέτειρα του καλλιτέχνη, τη Λωρραίνη, κατά τη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου. Στα δεκαοκτώ αυτά χαρακτικά ο Callot, εξοργισμένος με τον εθισμό των συγχρόνων του στη βία, αποτύπωσε με ωμό ρεαλισμό λεηλασίες και πυρπολήσεις πόλεων, σφαγές αμάχων, μαζικές εκτελέσεις απείθαρχων στρατιωτών και απόμαχους ανάπηρους που ζητιανεύουν για να επιβιώσουν.  

μπαρόκ
Ένα από τα εν λόγω χαρακτικά με τίτλο Οι κρεμασμένοι.

Αυτού του είδους η καταγγελία του πολέμου υπήρξε πρωτοποριακή για την εποχή της και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για μεταγενέστερους καλλιτέχνες, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Francisco Goya και τη δική του αντίστοιχη σειρά 82 χαρακτικών με τίτλο Οι συμφορές του πολέμου που φιλοτέχνησε μεταξύ 1810 και 1820, διαμαρτυρόμενος για την ακραία βία των Γάλλων εισβολέων. Εξαιρετικά δημοφιλές στους κύκλους των ρομαντικών, το έργο του Callot επηρέασε ακόμη και καλλιτέχνες του 20ου αιώνα, όπως τον γλύπτη Alberto Giacometti. 

Share this
Tags
Βανέσσα
Βανέσσα
Η Βανέσσα Πανοπούλου είναι αρχιτέκτονας, απόφοιτη του Τμήματος Αρχιτεκτονικής Χανίων του Πολυτεχνείου Κρήτης. Είναι υπεύθυνη για την επιμέλεια και τον συντονισμό της ροής άρθρων στο ηλεκτρονικό μαγκαζίνο artviews. Στον ελεύθερο χρόνο της ασχολείται με τη δημιουργική γραφή και την αφηρημένη εξπρεσιονιστική ζωγραφική με ακρυλικά.

ΠΡΟΣΦΑΤΑ

Ειρήνη Αμανατίδου: Στο Ανάμεσα και στο Μεταξύ.. Σε όσα Ζει και σε όσα δεν Λέει

Γράφει η Vasia Bresta Η Ειρήνη Αμανατίδου ανήκει στη νέα γενιά ηθοποιών που αντιμετωπίζουν την υποκριτική ως ένα διαρκές ταξίδι εξερεύνησης του ανθρώπου, των συναισθημάτων...

Οι αλλόκοτες μεταπλάσεις της βιωματικής έκφρασης του Francis Bacon

Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος  Ο Φράνσις Μπέικον / Francis Bacon γεννήθηκε στο Δουβλίνο της Ιρλανδίας το 1909.   Ο πατέρας του ήταν απόγονος του ελισαβετιανού φιλοσόφου σερ...

Ειρήνη Κανά: Από τη μαθητεία στον Τέτση στη διεθνή καταξίωση 

Συνέντευξη στη Ζέτα Τζιώτη  Υπάρχουν ζωγράφοι που αναζητούν την ομορφιά στην εικόνα και υπάρχουν εκείνοι που αναζητούν την ψυχή πίσω από αυτήν. Η Ειρήνη Κανά...

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

More like this