Το φθινόπωρο δεν είναι απλώς μια εποχή. Είναι μια αλλαγή ρυθμού. Η φύση χαμηλώνει τους τόνους, το φως γίνεται πιο ήπιο, τα χρώματα βαθαίνουν και ο χρόνος μοιάζει ξαφνικά πιο ορατός. Τα φύλλα που πέφτουν, οι πρώτες σκιές του απογεύματος, η μυρωδιά της βροχής και εκείνη η παράξενη μελαγχολία που συνοδεύει την επιστροφή στην καθημερινότητα έχουν αποτελέσει, εδώ και αιώνες, ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης για καλλιτέχνες και μουσικούς.
Στη ζωγραφική, το φθινόπωρο έγινε χρώμα, φως και σύμβολο. Από τα χρυσά και πορτοκαλί δάση μέχρι τα γυμνά κλαδιά και τα τοπία που μοιάζουν να σιωπούν, οι ζωγράφοι δεν αποτύπωσαν μόνο αυτό που έβλεπαν, αλλά και αυτό που ένιωθαν. Για άλλους υπήρξε εποχή αφθονίας και ωριμότητας, για άλλους εικόνα της φθοράς και της παροδικότητας, ενώ για κάποιους ένα πέρασμα από το εξωτερικό τοπίο στο εσωτερικό τοπίο του ανθρώπου.
Και στη μουσική, το φθινόπωρο έχει τη δική του φωνή. Είναι άλλοτε μελαγχολικό και άλλοτε λυρικό, άλλοτε ήσυχο και άλλοτε γεμάτο ένταση. Από τον Vivaldi και τις «Τέσσερις Εποχές» μέχρι τον Tchaikovsky, τον Mahler και τις σύγχρονες μουσικές δημιουργίες, η εποχή μεταφράστηκε σε μελωδίες που μιλούν για την αλλαγή, την ωριμότητα, τη μνήμη, την απώλεια αλλά και την ομορφιά που κρύβεται μέσα στη μετάβαση.
Ίσως γι’ αυτό το φθινόπωρο να έχει μια τόσο ιδιαίτερη θέση στην τέχνη. Δεν είναι ούτε η αρχή ούτε το τέλος. Είναι το ενδιάμεσο, η στιγμή που κάτι αποχαιρετάμε και κάτι άλλο ετοιμάζεται να γεννηθεί. Και οι καλλιτέχνες, όπως πάντα, είναι εκεί για να μας κάνουν να κοιτάξουμε λίγο περισσότερο αυτό που στην καθημερινότητα προσπερνάμε.
Από τον χρυσό των φύλλων στον ήχο μιας μελωδίας, το φθινόπωρο γίνεται τέχνη — και η τέχνη το μετατρέπει από εποχή σε συναίσθημα.
Βίνσεντ βαν Γκογκ – Autumn Landscape with Four Trees
Ένα από τα χαρακτηριστικά φθινοπωρινά τοπία του Βαν Γκογκ, με τα δέντρα σε έντονες κίτρινες και πορτοκαλί αποχρώσεις. Η φύση δεν αποδίδεται απλώς ως τοπίο, αλλά ως έντονη, σχεδόν συναισθηματική εμπειρία.Το φθινόπωρο γίνεται ένταση. Τα κίτρινα, πορτοκαλί και καφέ δεν λειτουργούν απλώς ως φυσικά χρώματα· αποκτούν σχεδόν ψυχολογική δύναμη. Στα φθινοπωρινά τοπία του η φύση μοιάζει να πάλλεται.
Κλοντ Μονέ – Autumn Effect at Argenteuil
Ο Μονέ εξερευνά το φθινόπωρο μέσα από το φως και την ατμόσφαιρα. Τα χρώματα λειτουργούν περισσότερο ως μεταβολές του φωτός παρά ως πιστή καταγραφή της φύσης. Ο Μονέ ενδιαφέρεται περισσότερο για το φως πάνω στα φύλλα και στην ατμόσφαιρα παρά για την «περιγραφή» του φθινοπώρου. Τα δέντρα γίνονται ένα εργαστήριο χρωμάτων.
Γκούσταβ Κλιμτ – Beech Forest
Το δάσος του Κλιμτ μπορεί να λειτουργήσει εξαιρετικά για ένα θέμα γύρω από το φθινόπωρο, ιδιαίτερα λόγω της πυκνότητας των κορμών και της σχεδόν διακοσμητικής αντίληψης της φύσης. Στα δάση του το φθινόπωρο μετατρέπεται σχεδόν σε διακοσμητικό μοτίβο. Ο κορμός, τα φύλλα και η πυκνότητα της φύσης δημιουργούν έναν κόσμο όπου η πραγματικότητα πλησιάζει την αφαίρεση.
Τζον Έβερετ Μιλέ – Autumn Leaves
Από τα πιο χαρακτηριστικά έργα που συνδέονται άμεσα με την εποχή. Τέσσερα κορίτσια συγκεντρώνουν φθινοπωρινά φύλλα σε ένα τοπίο που έχει ταυτόχρονα ποιητική και μελαγχολική διάσταση.
Έντουαρντ Μουνκ – Autumn
Ο Μουνκ χρησιμοποιεί το φθινοπωρινό τοπίο για να δημιουργήσει μια πιο εσωτερική και ψυχολογική ατμόσφαιρα. Το φθινόπωρο γίνεται περισσότερο κατάσταση ψυχής παρά εποχή.
Τζορτζ Ίνες – Autumn Oaks
Ο Αμερικανός τοπιογράφος George Inness έχει δημιουργήσει μερικές από τις πιο ατμοσφαιρικές αποδόσεις του φθινοπώρου, με έμφαση στην ομίχλη, το φως και τη μετάβαση της φύσης.
Γιάννης Τσαρούχης
Ο Τσαρούχης είναι πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση. Το Ίδρυμά του ταξινομεί μάλιστα μέρος του έργου του σε θεματικές ενότητες «μήνες και εποχές», αλλά και σε πραγματικά και φανταστικά τοπία.
Έχει ζωγραφίσει ελληνικά τοπία με έναν τρόπο που δεν χρειάζεται να «φωνάζει» φθινόπωρο. Η εποχή μπορεί να βρίσκεται στο φως, στη θερμοκρασία των χρωμάτων, στη σιωπή του τοπίου.
Η Εθνική Πινακοθήκη καταγράφει, μεταξύ άλλων, τα Olympia Landscape (1934), Mytilini, Landscape (περ. 1965) και άλλα τοπία του.
Νικόλαος Λύτρας, Κωνσταντίνος Παρθένης, Σπύρος Βασιλείου, Παναγιώτης Τέτσης
Ο Νικόλαος Λύτρας και ο Παρθένης μας οδηγούν περισσότερο στη σχέση φωτός και φύσης, ενώ ο Σπύρος Βασιλείου σε μια πιο αθηναϊκή, βιωμένη ελληνική καθημερινότητα.
Ο Παναγιώτης Τέτσης, ειδικά, είναι εξαιρετικός με τον τρόπο που παρουσιάζει το ελληνικό φως και για το πώς η φύση μετατρέπεται σε χρωματική εμπειρία.
