Γράφει η Ράνια Γεωργιάδου

Tι είναι το mindfulness στην ψυχολογία

Το mindfulness, ή αλλιώς ενσυνειδητότητα, είναι η ικανότητα να είμαστε παρόντες στη στιγμή. Να παρατηρούμε τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις αισθήσεις μας χωρίς κριτική, με μια στάση αποδοχής, σαν να παρακολουθούμε την ίδια μας την εμπειρία από απόσταση. Αντί να ταυτιζόμαστε με το άγχος ή τον φόβο, μαθαίνουμε να τα αναγνωρίζουμε και να τα αφήνουμε να περνούν, όπως τα σύννεφα στον ουρανό. Είναι, με απλά λόγια, σαν μια προσευχή χωρίς λόγια, μια στιγμή όπου στεκόμαστε ήσυχα, παρατηρούμε ό,τι συμβαίνει μέσα μας και γύρω μας, χωρίς να το κρίνουμε.

Αν και οι ρίζες του mindfulness βρίσκονται στον βουδιστικό διαλογισμό, η έννοια αυτή έχει πλέον ενσωματωθεί στη σύγχρονη ψυχοθεραπεία. Μέθοδοι όπως το Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) του Jon Kabat-Zinn και το Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT) εφαρμόζονται διεθνώς για τη μείωση του άγχους, τη διαχείριση της κατάθλιψης και την ενίσχυση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας. Έρευνες δείχνουν ότι η πρακτική του mindfulness βελτιώνει τη συγκέντρωση, μειώνει τα επίπεδα κορτιζόλης (ορμόνης του στρες) και αυξάνει την ποιότητα ζωής.

Mindfulness και Τέχνη

Η τέχνη, από τη φύση της, μας προσκαλεί να σταθούμε στο εδώ και τώρα. Όταν στεκόμαστε μπροστά σε έναν πίνακα, ακούμε μια μελωδία ή παρακολουθούμε μια θεατρική παράσταση, η εμπειρία μπορεί να μετατραπεί σε πράξη ενσυνειδητότητας. Δεν χρειάζεται ανάλυση, αρκεί να παρατηρήσουμε, να αφεθούμε και να βιώσουμε.

Για τον θεατή, η τέχνη έχει τη δύναμη να λειτουργήσει σαν άσκηση διαλογισμού, αρκεί να το επιτρέψουμε. Στη ζωγραφική, η προσεκτική παρατήρηση αποκαλύπτει λεπτομέρειες που συχνά προσπερνάμε στην πρώτη ματιά. Στη μουσική, η συνειδητή ακρόαση κάθε νότας μοιάζει με ρυθμό αναπνοής, ανάλογα με την ένταση και την ταχύτητα, μπορεί να σε ταξιδέψει, να σε γαληνέψει ή να σε παρασύρει. Στο θέατρο, η στιγμή είναι αληθινή και φευγαλέα ταυτόχρονα, ένα παρόν που δεν ξαναγυρίζει ποτέ με την ίδια ένταση.

Για τον καλλιτέχνη, η ίδια η δημιουργία είναι μια μορφή mindfulness. Ο ζωγράφος που χάνεται στις πινελιές, ο μουσικός που βυθίζεται στον ήχο, ο χορευτής που εκφράζει με το σώμα του, όλοι βιώνουν την κατάσταση της ροής (flow), μια εμπειρία απόλυτης συγκέντρωσης και παρουσίας που τους συνδέει με κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό τους.

Τα ψυχολογικά οφέλη

Η σύνδεση του mindfulness με την τέχνη έχει βαθιά ψυχολογικά οφέλη. Μπορεί να μειώσει το άγχος, να βοηθήσει στη ρύθμιση των συναισθημάτων και να ενισχύσει τη συγκέντρωση, καλλιεργώντας την παρουσία στο παρόν. Παράλληλα, ανοίγει δρόμους για την έκφραση συναισθημάτων που δύσκολα βρίσκουν λόγια, όπως συμβαίνει συχνά στην art therapy. Πάνω απ’ όλα, καλλιεργεί μια εσωτερική ισορροπία και μια στάση αυτοσυμπόνιας, μια αίσθηση γαλήνης που κουβαλάμε μαζί μας και εκτός της καλλιτεχνικής εμπειρίας.

Δεν είναι τυχαίο που συχνά λέμε: «Δεν πάμε ένα θέατρο να χαλαρώσουμε;» ή «Δεν κάνουμε μια βόλτα σε μια γκαλερί να ανανεωθούμε;». Αυτές οι στιγμές λειτουργούν σαν μικρές τελετουργίες φροντίδας του εαυτού μας, σαν μικρές στάσεις στην πορεία της καθημερινότητας, όπου θυμόμαστε να αναπνεύσουμε, να παρατηρήσουμε χωρίς να κρίνουμε και να ξανασυνδεθούμε με αυτό που είμαστε βαθιά μέσα μας.

Η τέχνη ως καθημερινή πρακτική mindfulness

Η τέχνη μπορεί να γίνει μια καθημερινή πρακτική ενσυνειδητότητας, αρκεί να της δώσουμε λίγο χώρο. Μπορεί να είναι τόσο απλό όσο να σταθείς λίγα λεπτά μπροστά σε έναν πίνακα ή μια φωτογραφία στο σπίτι και να αφήσεις το βλέμμα σου να χαθεί στις λεπτομέρειες. Ή να ακούσεις ένα αγαπημένο τραγούδι σαν να είναι η πρώτη φορά, προσέχοντας κάθε όργανο και κάθε νότα ξεχωριστά, αφήνοντας τη μουσική να σε οδηγήσει.

Ακόμη και μια επίσκεψη σε μουσείο μπορεί να μετατραπεί σε άσκηση mindfulness, αν επιλέξεις να σταθείς περισσότερο σε ένα μόνο έργο, αντί να προσπεράσεις βιαστικά όλα τα εκθέματα. Και φυσικά, η ίδια η δημιουργία είναι μια πρακτική ενσυνειδητότητας: λίγες γραμμές σε ένα ημερολόγιο ή μερικοί στίχοι ποίησης, γραμμένοι χωρίς αυτολογοκρισία, αρκούν για να γειώσουν τον νου στο παρόν και να φέρουν μια ανάσα ελευθερίας.

Ζήσε τη στιγμή πριν γίνει ανάμνηση

Η τέχνη και το mindfulness δεν είναι δύο ξεχωριστοί κόσμοι∙ είναι δύο δρόμοι που συναντιούνται στο ίδιο σημείο: στην παρουσία. Μέσα από την τέχνη, μαθαίνουμε να στεκόμαστε πιο αργά, να παρατηρούμε πιο βαθιά και να νιώθουμε πιο καθαρά. Και μέσα από το mindfulness, μαθαίνουμε να βλέπουμε την τέχνη όχι μόνο με τα μάτια αλλά με ολόκληρη την ψυχή μας.

Σε μια εποχή όπου η καθημερινότητα τρέχει ασταμάτητα, η τέχνη μπορεί να γίνει ο δικός μας μικρός διαλογισμός∙ μια στιγμή ησυχίας και αλήθειας. Όπως μια πινελιά γεμίζει τον καμβά με χρώμα, έτσι και η ενσυνειδητότητα γεμίζει τη ζωή μας με ουσία. Δύσκολο ίσως στην αρχή, αλλά όχι ανέφικτο,  αρκεί να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να το δοκιμάσει.

*Η Ράνια Γεωργιάδου είναι Κλινική Ψυχολόγος (BSs, MSc)