Γράφει η Ζέτα Τζιώτη

Στον κόσμο της τέχνης, οι συλλέκτες αποτελούν συχνά τους στοχαστικούς  συνομιλητές των καλλιτεχνών και των έργων τους. Μέσα από τις επιλογές, τις προτιμήσεις και τις προσωπικές τους διαδρομές διαμορφώνεται ένας ιδιαίτερος χάρτης της καλλιτεχνικής δημιουργίας, όπου η αισθητική εμπειρία συναντά τη μνήμη, την ιστορία και το προσωπικό βίωμα.

Η συνομιλία μας με τους συλλέκτες Ευγενία και τον Νίκο Παπαγεωργίου φωτίζει την πορεία μιας συλλογής που γεννήθηκε σχεδόν αυθόρμητα, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν τα πρώτα έργα αποκτήθηκαν απλώς για να κοσμήσουν έναν νέο χώρο κατοικίας. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, η αρχική αυτή σχέση μετατράπηκε σε μια βαθύτερη και πιο συνειδητή ενασχόληση με τη σύγχρονη ελληνική τέχνη. Η συλλογή εξελίχθηκε σε έναν ζωντανό οργανισμό ιδεών, εικόνων και καλλιτεχνικών αναζητήσεων, που αντανακλά τόσο τις μεταβολές της ίδιας της τέχνης όσο και την προσωπική ωρίμανση των συλλεκτών.

Μέσα από τις απαντήσεις που ακολουθούν, ξεδιπλώνεται μια φιλοσοφία συλλογής που δεν στηρίζεται στη φήμη των ονομάτων ή στην επενδυτική λογική, αλλά στη δύναμη της ίδιας της εικόνας και στην ικανότητά της να δημιουργεί ουσιαστικό διάλογο με τον θεατή. Παράλληλα, αναδεικνύεται η πίστη στην ποιότητα της ελληνικής καλλιτεχνικής δημιουργίας και η επιθυμία να παρουσιαστεί στο ευρύτερο κοινό μέσα από εκθέσεις όπως η «Αναζήτηση της Εικόνας».

Η συζήτηση μας δεν αποτελεί μόνο μια καταγραφή της ιστορίας μιας συλλογής, αλλά και μια ματιά στον τρόπο με τον οποίο η τέχνη μπορεί να γίνει κομμάτι της καθημερινής ζωής, της μνήμης και της πνευματικής εμπειρίας.

Η παρουσίαση μέρους της συλλογής γίνεται αυτές τις μέρες στην Ελληνοαμερικανική Ένωση και η επιμέλεια της έκθεσης έγινε από την Ιστορικό Τέχνης, Μουσειολόγο και μέλος της AICA, κυρία Λουίζα Καραπιδάκη.

-Κύριε Παπαγεωργίου, τι σας ώθησε να ξεκινήσετε να συλλέγετε έργα τέχνης;

-Τα πρώτα μας έργα τα αγοράσαμε για διακόσμηση του νεόδμητου σπιτιού μας στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Από την τοποθέτηση τους στους τοίχους του σπιτιού αισθανθήκαμε την ενέργεια που προσέδιναν στον χώρο, αφού αποτελούσαν αντικείμενο θετικών σχολίων από τους επισκέπτες και συζητήσεων. Ίσως είμασταν και τυχεροί διότι τα πρώτα αυτά έργα μας άρεσαν όχι μόνον την περίοδο αγοράς τους αλλά ακόμη μέχρι σήμερα. Αυτά μας ενθάρρυναν να συνεχίσουμε την περιστασιακή αγορά έργων. Η ιδέα της συγκρότησης μιας συλλογής ήρθε αρκετά αργότερα.

-Ποιοι καλλιτέχνες σας συγκινούν περισσότερο και γιατί;

-Δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση στα έργα. Έτσι μπορεί να μας αρέσουν πολύ έργα καλλιτεχνών που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστοί επειδή μας συγκινεί το έργο τους. Θέλουμε το έργο να μας οδηγεί στον «κόσμο» του, να ζούμε την ώρα της θέασης του έντονα αυτά που εκφράζει με την εικόνα του ή την αφήγηση του. Σε αρκετούς καλλιτέχνες αυτό συμβαίνει πολύ συχνά με συνέπεια αυτοί να είναι και ψηλά στις προτιμήσεις μας.  Όταν αυτό δεν γίνεται το έργο δεν μας ενδιαφέρει.

-Πώς έχει αλλάξει η σχέση σας με την τέχνη από την πρώτη σας αγορά έως σήμερα;

-Η ενασχόληση μας με την τέχνη διαρκεί ήδη πέραν των τριάντα ετών. Και εμείς έχουμε αλλάξει και η τέχνη. Σήμερα δεν θα αγοράζαμε ένα έργο με την σκέψη στην διακόσμηση ή στην επένδυση, όπως κάποιοι του εμπορικού συστήματος κατά καιρούς μας προτείνουν και τότε και τώρα. Δεν αναιρούμε αυτά τα κριτήρια αλλά προτιμούμε ως κριτήρια την καλλιτεχνική αξία του έργου, όπως την αισθανόμαστε εμείς, την αντιπροσωπευτικότητα του στην τέχνη την εποχή της δημιουργίας του αλλά και την σχέση των χαρακτηριστικών αυτών με την τιμή.

-Υπάρχει κάποια προσωπική ιστορία πίσω από ένα συγκεκριμένο έργο στη συλλογή σας;

-Πολλά έργα της συλλογής μου συνδέονται με προσωπικές ιστορίες. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι έργα που συνδέονται με την προσωπική μου ζωή λόγω θέματος, όπως τοπία περιοχών που έζησα ή καταστάσεις που βίωσα με έντονο τρόπο, όπως έργα με θέματα από την περίοδο της δικτατορίας 1969-74 που ήμουν φοιτητής στο πολυτεχνείο.

-Τι σημαίνει για εσάς η ελληνική σύγχρονη τέχνη;

-Ο μεγάλος Γιάννης Τσαρούχης με την πνευματικότητα που διέκρινε τον αποφθεγματικό του λόγο έλεγε για την τέχνη: «Η τέχνη δεν είναι απασχόληση. Δεν είναι για να περνάς την ώρα σου. Η τέχνη είναι η θρησκεία του ζωντανού και αιώνιου πάθους». Έτσι την βλέπω, σαν ύψιστη πνευματική λειτουργία και θα προσέθετα, όχι για να συμπληρώσω, αλλά για να επιτείνω στο κλίμα του λόγου του Τσαρούχη, «η τέχνη δεν είναι παίξε γέλασε».

Η Συλλογή Παπαγεωργίου

-Ποιοι είναι οι βασικοί άξονες ή κριτήρια που ακολουθείτε στη συλλογή σας;

-Συλλέγουμε αποκλειστικά έργα Ελλήνων καλλιτεχνών. Μας ενδιαφέρει η συγκρότηση συλλογής που αντιπροσωπεύει την Ελληνική τέχνη, την οποία θεωρούμε εξαιρετικά ποιοτική και σε διεθνές επίπεδο. Πέραν των υπερβολών, γίνονται πολλά ενδιαφέροντα στον διεθνή χώρο και τα παρακολουθούμε σε κάποιο βαθμό, αλλά συλλεκτικά δεν μας ενδιαφέρουν.

Συλλέγουμε εποχή. Μετά την πρώτη, άναρχη θα έλεγα περίοδο συλλογής έργων, προσανατολισθήκαμε σε έργα καλλιτεχνών μετά την αναφερόμενη «γενιά του ‘30» εκτιμώντας ότι δεν θα μπορούσαμε πλέον να κάνουμε κάτι αξιόλογο αφού η πλειονότητα των έργων της γενιάς αυτής και παλαιοτέρων ανήκουν σε Μουσεία, Πινακοθήκες και μεγάλες συλλογές του παρελθόντος, οι τιμές πολύ υψηλές και ο κίνδυνος των πλαστών έργων, δυστυχώς, πολύ μεγάλος.

-Προτιμάτε έργα γνωστών καλλιτεχνών ή ανακαλύπτετε ανερχόμενους δημιουργούς;

-Συλλέγουμε έργα , όπως είπα και πιο πάνω, που αντιπροσωπεύουν εποχή. Όλοι οι καλλιτέχνες δημιουργούν με τις επιρροές της εποχής τους. Κάποιων τα έργα είναι πιο αντιπροσωπευτικά γι’ αυτήν για διαφόρους λόγους και συνήθως γίνονται πιο γνωστοί. Έτσι έργα καλλιτεχνών όπως ο Δ. Μυταράς, ο Α. Φασιανός, ο Β. Σπεράντζας, ο Γ. Ψυχοπαίδης , ο Γ. Κόττης, ο Χ. Μποκόρος, ο Σ. Δασκαλάκης, η Ε. Ηλιοπούλου, η Ε. Κανά, ο Τ. Μαντζαβίνος, ο Ε. Σακαγιάν,  αλλά και άλλοι. Έργα τέτοιων καλλιτεχνών μας ενδιαφέρουν ιδιαίτερα. Οι νεότεροι, συνήθως, αναζητούν την καταξίωση τους ενσωματώνοντας στα έργα  τους  νέες τεχνικές, ιδέες και υλικά. Οι επιλογές σε αυτές τις περιπτώσεις είναι δύσκολες. Όμως τις τολμούμε, όπως έργα των Ν. Λαγού, Α. Χαντζαρά, Μ. Φούρναρη, Η. Καφούρου, Γ. Ευθυμίου, Δ. Εφέογλου αλλά και μόλις αποφοιτήσαντες από την ΑΣΚΤ όπως Δ. Παπαδόπουλου.

-Υπάρχουν κάποια έργα που θεωρείτε «κορυφαία» της συλλογής σας;

-Πρέπει να ορίσουμε πρώτα τον χαρακτηρισμό «κορυφαία» για έργα Ελληνικής τέχνης με κάποια αντικειμενικά κριτήρια αλλιώς κινδυνεύουμε να υπερβάλουμε υπερεκτιμώντας έργα με κριτήρια καθαρά προσωπικών απόψεων.

Θεωρώ, λοιπόν, έργα κορυφαία εκείνα που έχουν την καταξίωση συμμετοχής σε εκθέσεις των πλέον σημαντικών μουσείων και πινακοθηκών της χώρας και ιδιαίτερα της ΕΠΜΑΣ, των ισοδυνάμων της δημιουργικής εργασίας των καλλιτεχνών και έργα που διακρίθηκαν στις πλέον σημαντικές ατομικές εκθέσεις των καλλιτεχνών. Με αυτά τα κριτήρια θα χαρακτήριζα κορυφαία, αναφερόμενος στα έργα που συμμετέχουν στην εν λόγω έκθεση  τα έργα «Χαλκίς» του Δ. Μυταρά, «Το μπαλκόνι της ελευθερίας» του Α. Φασιανού, «Χίλιες και μία νύχτες» του Β. Σπεράντζα, τα”Pollaroids” του Γ. Ψυχοπαίδη, το «Εσωτερικό με μοντέλο» του Σ. Δασκαλάκη και «Η γυναίκα της Ζάκυθος» του Τ. Μαντζαβίνου κ.α.. Από τα έργα των νεωτέρων καλλιτεχνών θα αναφέρω ως κορυφαία έργα για την μέχρι τώρα δημιουργική τους πορεία έργα «Το δένδρο που έπεσε ο Πόλλοκ» του Ν. Λαγού, το «Amplitude” του Δ. Εφέογλου, το «The garden of lost prophecies” του Λ. Γιαννακόπουλου και το «Σύνθεση με καβαλάρηδες  – Αποκάλυψη» του Δ Παπαδόπουλου κ.α.

-Πώς οργανώνετε και διατηρείτε τη συλλογή σας (αρχείο, συντήρηση, καταλογογράφηση);

-Διατηρώ αρχείο όλων των στοιχείων των έργων από την αγορά τους μέχρι σήμερα με φωτογραφίες υψηλής ανάλυσης και το ιστορικό εκθέσεων του κάθε έργου, όπου αυτό υπάρχει. Επίκειται η έκδοση λεπτομερούς καταλόγου της έκθεσης “Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ”, ο οποίος θα περιλαμβάνει και έργα τα οποία, αν και συζητήθηκαν, δεν συμπεριελήφθησαν στην έκθεση για διαφόρους λόγους π.χ. διαθεσιμότητας χώρου.

-Πόσο σημαντική είναι η ιστορική ή κοινωνική διάσταση των έργων που συλλέγετε;

-Η ιστορική και κοινωνική διάσταση των έργων υπάρχει ούτως ή άλλως στα έργα τέχνης. Η δημιουργία δεν είναι δυνατόν να είναι ανεξάρτητη από την ιστορικότητα και  την κοινωνική κατάσταση της εποχής. Αυτό μπορεί να γίνεται είτε άμεσα , όπως συνήθως γινόταν, ιδιαίτερα παλιότερα, με την ζωγραφική απόδοση μιας μάχης, μιας διαδήλωσης ή ενός ηθογραφικού θέματος. Σήμερα, πέραν των ανωτέρω, συχνά οι ιστορικοί τέχνης προσεγγίζουν τα έργα με την αναφορά στις κοινωνικές συνθήκες της εποχής.

Όταν αγοράζουμε ένα έργο η ιστορική και κοινωνική διάσταση του έργου δεν αποτελεί προϋπόθεση για την αγορά του αλλά πολλές φορές μας επηρεάζει. Έτσι πολλά έργα της συλλογής έχουν άμεσες ιστορικές και κοινωνικές αναφορές. Ενδεικτικά αναφέρω από τα έργα της έκθεσης το έργο «Χαλκίς» του Δ. Μυταρά, το έργο «Time of wonder” Γ. Χαδούλη,τα έργα «ΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΠΟΥ ΕΠΕΣΕ Ο ΠΟΛΛΟΚ» και το έργο «BUBBLES” του Ν. Λαγού, το έργο «ΜΝΗΜΗ ΚΑΒΑΦΗ» του Τ.  Χώνια, το έργο «Η φυλακή του Bentham” του Μάριου Φούρναρη και το “Garden of lost prophecies” του Λ.  Γιαννακόπουλου και τα έργα του Μ. Μπιτσάκη. Πέραν αυτών η συλλογή έχει και αρκετά άλλα έργα με άμεσες ιστορικές αναφορές, όπως τα έργα με τον γενικό τίτλο «Ελληνικό τοπίο» του Δ. Μυταρά, που δεν περιλαμβάνονται στην έκθεση «Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ»  αλλά και άλλα.

Δημόσια παρουσία της Συλλογής & Συμμετοχή σε εκθέσεις

-Τι σημαίνει για εσάς η παρουσία της συλλογής σας σε δημόσιους χώρους, όπως η Ελληνοαμερικάνικη Ένωση στην Αθήνα;

-Από την ίδρυση της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης ο πολιτισμός βρίσκεται στο επίκεντρο της αποστολής και των δραστηριοτήτων της. Η Ελληνική τέχνη φέρει το τεράστιο ιστορικό φορτίο της κοιτίδας της τέχνης της Δύσης ενώ και η σύγχρονη ελληνική τέχνη είναι εξαιρετική και άξια προβολής.

Παράλληλα οι εκθέσεις στην Ελληνοαμερικανική Ένωση απευθύνονται και σε ένα ευρύτερο του Ελληνικού κοινό. Θεωρούμε, λοιπόν, μεγάλη τιμή μας να εκθέσουμε έργα της συλλογής μας στις αίθουσες εκθέσεών της αναδεικνύοντας όχι μόνον τις επιλογές μας στην ελληνική τέχνη αλλά και την ποιότητα της ίδιας της ελληνικής τέχνης στο ευρύτερο κοινό της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης. Μακάρι η έκθεση μας αυτή να αποτελέσει μια αφορμή για διεύρυνση της συνεργασίας με την μεγάλη αυτή χώρα, που εδώ εκπροσωπείται και με την Ελληνοαμερικανική Ένωση.

-Πώς επιλέξατε τα έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση;

-Ήταν φανερό από την αρχή ότι η έκθεση έπρεπε να είναι θεματική και όχι μία γενική παρουσίαση της  συλλογής λόγω των περιορισμών στους χώρους, παρά την μεγάλη σχετικά έκταση τους. Στην επιλογή του θέματος προσανατολίσθηκα σχετικά εύκολα στην έννοια της εικόνας. Οι καλλιτέχνες αναζητούν την εικόνα με την οποία πετυχαίνουν την καλύτερη μετάδοση των εικαστικών τους προτάσεων και των ιδεών τους και το φιλότεχνο κοινό και οι συλλέκτες αναζητούν την εικόνα που τους ικανοποιεί για την καλύτερη επικοινωνία με τον καλλιτέχνη και την τέχνη του. Έτσι επιλέξαμε το θέμα Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ. Διαλέξαμε τα έργα που επικοινωνούσαν καλύτερα το θέμα σε τρεις άξονες.

Πρώτος άξονας τα έργα καλλιτεχνών που η εικόνα τους είχε σταθεροποιηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, χωρίς μεγάλες διαφορές, κατά την γνώμη μας, και ήταν αναγνωρίσιμη όπως «Το μπαλκόνι της ελευθερίας» του Α. Φασιανού, το έργο του Γ. Σταθόπουλου (χωρίς τίτλο), το έργο «Εαρινή ορμή» του Δ. Γέρου, το έργο «Νεκρή φύση στο διάστημα» του Άγγελου (Παναγιώτου), το έργο «Εσωτερικό με μοντέλο « του Σ. Δασκαλάκη» και όλων σχεδόν των νέων καλλιτεχνών. Δεύτερος άξονας τα έργα καλλιτεχνών που οι αναζητήσεις τους τους οδήγησαν σε εικόνες αρκετά διαφορετικές. Είναι τα έργα καλλιτεχνών που στην έκθεση εκπροσωπούνται με δύο τουλάχιστον έργα όπως ο Δ. Μυταράς, Β. Σπεράντζας, ο Γ. Ψυχοπαίδης, ο Γ. Κόττης, ο Χ. Μποκόρος, Τ. Μαντζαβίνος, ο Ε. Σακαγιάν, και ο Μ. Φούρναρης.

Στην κατηγορία αυτή συμπεριλαμβάνουμε και το έργο του Α. Πατσόγλου ο οποίος είναι διεθνώς καταξιωμένος γλύπτης και στην έκθεση έχουμε το ζωγραφικό έργο «Ροές μνήμης» που με επεξεργασία χαρτόμαζας δημιουργεί ανάγλυφο στην επιφάνεια του. Τρίτος άξονας  είναι επιλογές που έγιναν με την πρωτοβουλία των συλλεκτών χωρίς συσχέτιση με το υπόλοιπο έργο των ζωγράφων με την εκτίμηση ότι είναι σημαντικά από μόνα τους, ανεξάρτητα από το υπόλοιπο έργο τους, επίσης σημαντικό, όπως του Π. Σάμιου, της Ειρ. Ηλιοπούλου της Ειρ. Κανά, του Κ. Παπανικολάου, Χ. Αντωναρόπουλου, Μ. Χάρου, Σ. Βατανίδη  και άλλων. Τέλος υπήρχαν και έργα τα οποία παρά την αρχική επιλογή τελικά δεν αποφασίσθηκε να εκτεθούν για διαφόρους λόγους.

-Πιστεύετε ότι η δημόσια παρουσία των έργων επηρεάζει την αξία ή τη σημασία τους;

Γενικά η δημόσια προβολή έργων θεωρώ ότι είναι θετική και για τα έργα και για τον δημιουργό αρκεί να γίνεται με τον σωστό τρόπο. Σε κατάλληλο περιβάλλον με μελετημένο τρόπο και παρουσίαση. Η ταύτιση των έργων με εκθέσεις  χωρίς την κατάλληλη προετοιμασία προφανώς μειώνουν τα οφέλη Αυτό είναι ένα θέμα που θα πρέπει να απασχολήσει ιδιαίτερα τις εμπορικές αίθουσες τέχνης. Πάντως χωρίς δημοσιότητα δεν μπορείς να περιμένεις αύξηση της αξίας ή της σημασίας των έργων, ιδιαίτερα των νέων καλλιτεχνών.

Έχετε σχέδια για μελλοντικές εκθέσεις ή συνεργασίες με μουσεία;

-Έχω κάνει κατά καιρούς συζητήσεις χωρίς κάποιο συγκεκριμένο αποτέλεσμα.  Θα μπορούσα να συμφωνήσω εφόσον υπάρχουν οι σωστές προϋποθέσεις. Έχω δει χώρους που όταν βρέχει μεταφέρουν τα έργα για να μην βραχούν. Άλλοι χώροι έχουν καλές εγκαταστάσεις αλλά δεν έχουν προϋπολογισμό ικανοποιητικό για σοβαρές εκθέσεις.

 Μελλοντικά σχέδια

-Θα σκεφτόσασταν να δημιουργήσετε κάποιο ίδρυμα ή μουσείο για να διασφαλίσετε τη συλλογή σας;

-Η δημιουργία ιδρύματος ή μουσείου είναι αρκετά σύνθετη απόφαση με πολλές αβεβαιότητες. Δεν με έχει απασχολήσει προς το παρόν. Θα ήθελα, πάντως,  τουλάχιστον τα έργα που αποτελούν τον πυρήνα της συλλογής να είναι ένα ενιαίο σύνολο και στο μέλλον.

-Τι θα θέλατε να θυμάται ο κόσμος για τη συλλογή σας σε 20–30 χρόνια;

-Την ποιότητα των έργων, τους καλλιτέχνες που αντιπροσωπεύονται στην συλλογή και τους οραματιστές που την δημιούργησαν.

-Πώς βλέπετε την εξέλιξη της ελληνικής τέχνης και τη θέση της συλλογής σας σε αυτήν;

-Πιστεύω βαθιά στην ελληνική τέχνη και τους καλλιτέχνες που την εκπροσωπούν. Θεωρώ ότι η τέχνη είναι μέρος του DNA του Έλληνα. Με την υποστήριξη της πολιτείας στην εκπαίδευση του κοινού και το εκθεσιακό έργο των Θεσμικών χώρων η ελληνική τέχνη θα έχει καλύτερες μέρες.

Η συλλογή μας μπορεί να έχει διακριτό ρόλο και να  συμβάλει θετικά στην αναβάθμιση της τέχνης στην χώρα