Γράφει ο Παναγής Δεσαλέρμος*
Πρωτοπόρος η Αγγελική Παναγιωτάτου άνοιξε τον δρόμο των Ελληνίδων στην Επιστήμη, στα τέλη του 19ου αιώνα παραβιάζοντας το ανδροκρατούμενο ακαδημαϊκό και κοινωνικό κατεστημένο. Πρώτη στην Ελλάδα, φοιτήτρια, πρώτη γιατρός, πρώτη πανεπιστημιακή υφηγήτρια, καθηγήτρια και αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Το σπουδαιότερο όμως επίτευγμά της ήταν οι μεγάλες της πρόοδοι στη μικροβιολογική έρευνα, που απέσπασαν πολλές τιμητικές διακρίσεις και βραβεία από ελληνικά και ξένα ανώτατα πνευματικά ιδρύματα και να χαρακτηριστεί στην εποχή της ως μία από τις αξιολογότερες γυναίκες της Ευρώπης.
Όλα όσα επέτυχε ήταν ένας άθλος για την Α. Παναγιωτάτου, αν σκεφθεί κανείς ότι ξεκίνησε να σπουδάσει κάτω από αντίξοες συνθήκες για το φύλο της, σε μία εποχή με πολλές προκαταλήψεις και υποβαθμισμένη τη θέση της γυναίκας, στην τότε κοινωνία της Αθήνας.
Ενδεικτικό του άγραφου πανεπιστημιακού «άβατου» για τις γυναίκες ήταν ότι από την πρώτη κιόλας ημέρα της παρουσίας της στην αίθουσα διδασκαλίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1893, συνάντησε σφοδρές αντιδράσεις. Οι συμφοιτητές της την υποδέχτηκαν με έντονες αποδοκιμασίες, φωνάζοντας, όπως έγραφε ο Γρηγόριος Ξενόπουλος: «Στην κουζίνα, στην κουζίνα»!
Αλλά και ορισμένοι καθηγητές, όχι μόνο δεν ενθάρρυναν την Α. Παναγιωτάτου στις σπουδές της, αλλά κρατούσαν αρνητική ή έστω επιφυλακτική στάση, υποστηρίζοντας ότι πρέπει να αποκλείονται οι γυναίκες από την πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Παρ’ όλα αυτά, η Αγγελική Παναγιωτάτου, χάρη στην υπομονή, επιμονή, στωικότητα, θάρρος και την αγάπη της για την ιατρική, προχώρησε απτόητη. Έδειξε μεγάλο ζήλο στις σπουδές της και πήρε το πτυχίο της με άριστα το 1897, για να σταδιοδρομήσει στη συνέχεια με επιτυχία, ως μικροβιολόγος – υγιεινολόγος.
Η Αγγελική Παναγιωτάτου γεννήθηκε το 1878 στη Θηνιά (σε καμία πηγή πληροφόρησης δεν αναφέρεται το χωριό της, πιθανότερο είναι ο Αγκώνας). Ο πατέρας της, ευκατάστατος έμπορος (η μητέρα της το γένος Λοβέρδου), την έστειλε να μορφωθεί στην Κέρκυρα, όπου έμαθε τρεις ξένες γλώσσες και πιάνο. Μετά πήγε στην Αθήνα, μαζί με την αδελφή της Αλεξάνδρα, για να φοιτήσουν στο Αρσάκειο και τη Γαλλική Σχολή Καλογραιών. Αρίστευσε σε όλα τα μαθήματα.
Για να γραφτεί όμως στο πανεπιστήμιο, υπήρχε ένα σοβαρό εμπόδιο. Το απολυτήριο του Γυμνασίου. Εξηγούν για το θέμα αυτό, οι γιατροί και καθηγητές Νικόλαος Βλάχος και Σπύρος Μαρκέτος, σε άρθρο τους στην «Καθημερινή» (1-2 Ιουλίου 1984), έγραφαν μεταξύ άλλων: «Απαραίτητη προϋπόθεση για την είσοδο στο πανεπιστήμιο ήταν η απόκτηση του γυμνασιακού απολυτηρίου. Αλλά δεν προβλεπόταν τότε η περίπτωση, να δίνουν οι μαθήτριες απολυτήριες εξετάσεις».
Η Αγγελική Παναγιωτάτου και η αδελφή της Αλεξάνδρα, που ενδιαφερόταν να φοιτήσει στη Νομική Σχολή, αλλά τελικά φοίτησε στην Ιατρική Σχολή, δεν έμειναν με σταυρωμένα χέρια.
Όταν η Αγγελική Παναγιωτάτου αποφοίτησε το 1897, με δεδομένες τις δυσμενείς γι’ αυτή συνθήκες στην Αθήνα, πήρε την απόφαση να σταδιοδρομήσει επαγγελματικά στο εξωτερικό. Το 1900 αναχώρησε για την Αίγυπτο, όπου ύστερα από διαγωνισμό βρήκε θέση στο Κυβερνητικό Νοσοκομείο και στο Υγειονομείο (Λοιμοκαθαρτήριο) της Αλεξάνδρειας. Από τότε αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στην επιστήμη της και σύντομα άρχισε να προετοιμάζεται για τη μεταπτυχιακή εργασία και την ερευνητική δραστηριότητά της, επικεντρώνοντας την προσοχή της στα τροπικά νοσήματα, που βρίσκονταν σε μεγάλη έξαρση στις αφρικανικές χώρες (επιδημίες χολέρας, πανώλης κ.ά.).
Οι έρευνες της μικροβιολόγου-υγιεινολόγου γίνονταν όλο και πιο μεθοδικές. Περνούσε ατέλειωτες ώρες και ημέρες σκυμμένη πάνω στο μικροσκόπιό της. Έγραψε δύο επιστημονικές πραγματείες, για τις οποίες η αιγυπτιακή κυβέρνηση της απένειμε το 1902 το παράσημο του Τάγματος του Νείλου.
Πολύ γρήγορα η Α. Παναγιωτάτου ανέπτυξε και εθνικοκοινωνική δραστηριότητα, μετέχοντας ενεργά στις μορφωτικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις της ελληνικής κοινότητας της Αλεξάνδρειας. Έγινε σύμβουλος του Μπενάκειου Ορφανοτροφείου, ιδρυτικό μέλος και πρόεδρος του Εθνικού Συνδέσμου Ελληνίδων Αιγύπτου, ίδρυσε το Κυριακάτικο Σχολείο Ελληνίδων, τη Φιλολογική Συντροφιά κ.ά.
Η πρώτη αναγνώριση του επιστημονικού έργου της στην Ελλάδα έγινε το 1908 με την ανακήρυξή της σε υφηγήτρια της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, χάρη στη διατριβή της «Περί πανώλους». Το 1911 ξαναγύρισε στην Αθήνα και άρχισε να διδάσκει επιδημιολογία στην Ιατρική Σχολή, με πρώτο μάθημα τη χολέρα.
Ακολούθησε το 1921 η μετεκπαίδευσή της στο Ινστιτούτο Παστέρ του Παρισιού και στο Λονδίνο. Μετά τρία χρόνια βραβεύτηκε από την Ακαδημία Επιστημών της γαλλικής πρωτεύουσας, για το σύγγραμμά της «Η υγιεινή παρά τοις αρχαίοις Έλλησι» και το 1925 η Ιατρική Ακαδημία του Παρισιού της απένειμε «λίαν εύφημον μνείαν» για την εργασία της «Περί εντερικής αμοιβαδώσεως και εξωτερικών εντοπίσεων αυτής». Ένα χρόνο αργότερα εκλέχτηκε επίτιμο μέλος της Ακαδημίας της Ιστορίας της Υγιεινής της Ρώμης και της Μικροβιολογικής Εταιρείας Αθηνών.
Σε άλλες ερευνητικές εργασίες της πιστοποίησε για πρώτη φορά το βακτηρίδιο σπειρύλλιο του υπόστροφου τύφου, στο αίμα στρατιωτών του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τον πνευμονιόκοκκο στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό επί μηνιγγίτιδας, τους μύκητες σε αμυγδαλίτιδα και βρογχίτιδα, ενώ ανακάλυψε νέα είδη μυκήτων (…) και εντεροβάκιλλο ως αίτιο εντερίτιδων, καθώς και νέες χρώσεις του χολερικού βακτηριδίου.
Και αφού την εμπόδιζαν οι φοιτητές να διδάξει στην Αθήνα, η Α. Παναγιωτάτου βρήκε διέξοδο πάλι στο εξωτερικό. Πήγε στο Παρίσι και παρέδωσε μαθήματα στη Σορβόνη, μετά στην Ολλανδία στο Πανεπιστήμιο Λέιντεν, στο Πανεπιστήμιο του Καΐρου και συνεργάστηκε με ευρωπαϊκά επιστημονικά ιδρύματα, ιατρικά περιοδικά και συμμετείχε σε διεθνή συνέδρια. Η πρόοδός της υπήρξε ραγδαία σε όλους τους τομείς της ειδικότητάς της. Οι εργασίες της ξεπερνούν τις 250.
Με σημαντική καθυστέρηση ήλθαν στην Ελλάδα οι νέες ακαδημαϊκές διακρίσεις για την Α. Παναγιωτάτου. Το 1938 εκλέχτηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών έκτακτη καθηγήτρια της Υγιεινής και της Τροπικής Παθολογίας, το 1947 έγινε τακτική καθηγήτρια και το 1950 πρώτο γυναικείο αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Παράλληλα με το ιατρικό επάγγελμα, η Αγγελική Παναγιωτάτου ασχολήθηκε με την ποίηση και τη συγγραφή λογοτεχνικών έργων.
Η μεγάλη δραστηριότητα που ανέπτυξε η κεφαλονίτισσα γιατρός… Η σπουδαία αυτή επιστήμονας…
Η Αγγελική Παναγιωτάτου πέθανε το 1954, στην Αλεξάνδρεια, σε ηλικία 76 χρόνων αφήνοντας ένα πλούσιο μικροβιολογικό-ερευνητικό έργο. Το πολυσήμαντο επιστημονικό έργο της έτυχε διεθνούς αναγνώρισης ανάμεσα στις 25 αξιολογότερες γυναίκες της πρώτης τριακονταετίας του 20ού αιώνα.
Βιβλιογραφία
- Νικολάου Κ. Βλάχου, Σπύρου Μαρκέτου, «Η γυναίκα που άνοιξε τον δρόμο των Ελληνίδων στην επιστήμη», Καθημερινή 1-2/7/1984.
- Σπύρου Γερ.Μαρκέτου,«Αγγελική Παναγιωτάτου, η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια της Ιατρικής Σχολής», περιοδικό Οδύσσεια 2005
- Εκδοτική Αθηνών, Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, Σπυρου Μαρκέτου «Παναγιωτάτου Αγγελική», τόμος 8.
- Εγκυκλoπαιδικό Λεξικό Ηλιού, «Παναγιωτάτου Αγγελική», τόμος ΙΖ΄.
*Ο Παναγής (γνωστός και ως Τάκης) Δεσαλέρμος είναι γνωστός Κεφαλλονίτης δημοσιογράφος και συγγραφέας. Γεννήθηκε στα Περατάτα Λειβαθούς Κεφαλονιάς και έχει γράψει σημαντικά ιστορικά και πολιτιστικά έργα, όπως το βιβλίο «30 Επιφανείς Κεφαλονίτες (16ος-20ός Αιώνας)». Παράλληλα, αρθρογραφεί τακτικά σε εφημερίδες όπως η Καθημερινή
