Ο Γκυστάβ Κουρμπέ (1819–1877) υπήρξε κεντρική μορφή του ρεαλισμού στη γαλλική ζωγραφική και ένας από τους πρώτους καλλιτέχνες που αμφισβήτησαν ανοιχτά τις ακαδημαϊκές συμβάσεις της εποχής τους. Το έργο του συνδέεται άμεσα με την πολιτική, την κοινωνική πραγματικότητα και –σε ορισμένες περιπτώσεις– με μια ωμή προσέγγιση του ανθρώπινου σώματος, που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις.
Ο ρεαλισμός ως θέση
Ο Κουρμπέ απέρριπτε τη ζωγραφική ιστορικών, μυθολογικών ή θρησκευτικών θεμάτων, όταν αυτά λειτουργούσαν αποκομμένα από τη σύγχρονη ζωή. Όπως δήλωνε ο ίδιος, ήθελε να ζωγραφίζει μόνο ό,τι μπορούσε να δει. Έργα όπως Οι Θραύστες Πέτρας (1849) ή Η Κηδεία στο Ορνάν (1849–50) εισήγαγαν στη «μεγάλη ζωγραφική» θέματα της καθημερινότητας και μορφές ανθρώπων χωρίς εξιδανίκευση.
Η ίδια λογική επεκτάθηκε και στο γυμνό.
Το γυμνό χωρίς μυθολογία
Στον 19ο αιώνα, το γυμνό ήταν αποδεκτό μόνο όταν παρουσιαζόταν ως μυθολογικό ή αλληγορικό θέμα. Ο Κουρμπέ, αντίθετα, αντιμετώπισε το σώμα ως φυσική πραγματικότητα και όχι ως σύμβολο. Η επιλογή αυτή κορυφώθηκε με το έργο Η Προέλευση του Κόσμου (1866), που ζωγραφίστηκε κατόπιν παραγγελίας του Οθωμανού διπλωμάτη Χαλίλ Μπέη.
Το έργο παρουσιάζει το γυναικείο σώμα αποσπασμένο από πρόσωπο ή αφήγηση. Δεν υπάρχει μυθολογικό πλαίσιο, ούτε προσπάθεια εξωραϊσμού. Ακριβώς αυτή η απουσία πλαισίου το καθιστά ιστορικά σημαντικό αλλά και προβληματικό για την εποχή του.
Απόκρυψη και υποδοχή
Η Προέλευση του Κόσμου δεν εκτέθηκε δημόσια για περισσότερο από έναν αιώνα. Παρέμεινε σε ιδιωτικές συλλογές και αντιμετωπίστηκε ως «ακατάλληλο» έργο, όχι μόνο λόγω της θεματολογίας του, αλλά επειδή κατέρριπτε τα όρια ανάμεσα στην τέχνη και την αναπαράσταση της σωματικής πραγματικότητας.
Μόλις το 1995 το έργο εκτέθηκε μόνιμα στο Musée d’Orsay, αναγνωριζόμενο πλέον ως κομβικό για την ιστορία της μοντέρνας τέχνης.
Ιστορική σημασία
Ο Κουρμπέ δεν επιδίωξε να σοκάρει με όρους πρόκλησης, αλλά να δηλώσει μια συνεπή καλλιτεχνική θέση: ότι η τέχνη δεν οφείλει να εξωραΐζει την πραγματικότητα. Η αντιμετώπιση του σώματος στο έργο του εντάσσεται στο ίδιο πλαίσιο με την κοινωνική και πολιτική του στάση, που τον οδήγησε ακόμη και σε εξορία μετά την Παρισινή Κομμούνα.
Σήμερα, το έργο του Κουρμπέ μελετάται όχι ως σκάνδαλο, αλλά ως καθοριστικό σημείο μετάβασης από την ακαδημαϊκή ζωγραφική σε μια τέχνη που τολμά να αντιμετωπίσει το πραγματικό χωρίς προσχήματα.
Η Λύση του γρίφου
Ο ΓΑΛΛΟΣ ιστορικός, που ισχυρίζεται ότι έλυσε τον γρίφο, είναι ο Κλωντ Σοπ (Claude Schopp), βιογράφος του Αλεξάνδρου Δουμά πατρός. Έχει τιμηθεί με το λογοτεχνικό βραβείο Goncourt το 2017 και στο νέο του βιβλίο “L’ origine du monde – Vie du modèle” (εκδ. Phébus) γράφει ότι έλυσε το μυστήριο του προσώπου που χρησίμευσε ως μοντέλο για τον πίνακα του Γκυστάβ Κουρμπέ “Η προέλευση του κόσμου”.
Για 152 χρόνια παρέμενε άγνωστη η ταυτότητα της γυναίκας που πόζαρε για τον σκανδαλιστικό πίνακα του Γκυστάβ Κουρμπέ Η Προέλευση του Κόσμου. Ο Γάλλος ιστορικός τέχνης Κλωντ Σοπ (Claude Schopp) θεωρεί ότι έλυσε το αίνιγμα, δηλώνοντας πως είναι «κατά 99% βέβαιος» ότι το μοντέλο ήταν η Κονστάνς Κενιώ (Constance Quéniaux), χορεύτρια μπαλέτου της Όπερας του Παρισιού.
Για δεκαετίες, οι περισσότεροι ιστορικοί τέχνης υποστήριζαν ότι το γυμνό σώμα ανήκε στην Τζοάνα Χίφερναν (Joanna Hiffernan), Ιρλανδή ερωμένη του Κουρμπέ και συχνό μοντέλο του. Η Χίφερναν, ωστόσο, διατηρούσε παράλληλη σχέση με τον Αμερικανό ζωγράφο Τζέιμς ΜακΝίλ Γουίστλερ, στενό φίλο του Κουρμπέ, σχηματίζοντας ένα από τα χαρακτηριστικά ερωτικά τρίγωνα του παριζιάνικου καλλιτεχνικού κόσμου του 19ου αιώνα.
Η θεωρία αυτή άρχισε να αμφισβητείται από συγκεκριμένα στοιχεία. Ένα από τα βασικά επιχειρήματα ήταν ότι τα σκούρα ηβικά χαρακτηριστικά του μοντέλου δεν αντιστοιχούσαν στην κοκκινομάλλα Χίφερναν, γνωστή για τα έντονα κόκκινα μαλλιά της.
Η ανατροπή ήρθε όταν ο Σοπ μελέτησε επιστολή του 1871, ανταλλαγμένη μεταξύ του Αλέξανδρου Δουμά υιού και της Ζωρζ Σαντ. Σε αυτήν, ο Δουμάς υιός ασκούσε σφοδρή κριτική στον Κουρμπέ για τη συμμετοχή του στην Παρισινή Κομμούνα, την επαναστατική κυβέρνηση που διοίκησε το Παρίσι από τις 18 Μαρτίου έως τις 28 Μαΐου 1871, μετά την πτώση του Ναπολέοντα Γ΄.
Μια συγκεκριμένη φράση της επιστολής οδήγησε τον Σοπ στην ταύτιση της άγνωστης γυναίκας με την Κονστάνς Κενιώ. Όπως δήλωσε ο ίδιος στο Euronews, χρειάστηκε λίγη ώρα για να συνειδητοποιήσει τη σημασία της ανακάλυψης, την οποία χαρακτήρισε ως μια σπάνια στιγμή ιστορικής αποκάλυψης.
