Γράφει η Μαρία Τριγώνη

Η Sarah Kane γεννήθηκε το 1971 και υπήρξε μια από τις πιο αμφιλεγόμενες παρουσίες της μοντέρνας Βρετανικής δραματουργίας. Εκπρόσωπος του κινήματος “In-Yer-Face-Theater” επιθυμούσε την κατά μέτωπο επίθεση στο θεατή με οποιοδήποτε μέσο.

Η συγγραφική της δραστηριότητα ξεκίνησε από μικρή ηλικία παρακινούμενη από τους δασκάλους της, ενώ τα χρόνια που φοιτούσε στο πανεπιστήμιο ασχολήθηκε επίσης με την υποκριτική και την σκηνοθεσία. Η επιθυμία της να δημιουργήσει νέες θεατρικές φόρμες την οδήγησε στο να αρχίσει να γράφει το “Blasted”, το οποίο πρωτοπαρουσιάστηκε στο κοινό το 1995. Η κριτική που ακολούθησε την παράσταση μιλούσε για την έντονη βία που παρουσιαζόταν στο έργο, αλλά και για το ταλέντο της Kane.

Κατόπιν παραγγελίας του θεάτρου Gate στο Λονδίνο, η Κane στην συνέχεια γράφει το “Φαίδρα Έρως” σε μια προσπάθεια να αναπροσαρμόσει μια κλασσική τραγωδία. Η κριτική υποδοχή και πάλι βρέθηκε διχασμένη, αφού πολλοί το θεώρησαν έναν εξαιρετικό παραλληλισμό των σύγχρονων προβλημάτων της κοινωνίας, ενώ άλλοι το μίσησαν με πάθος.

Ακολούθησαν τα έργα της “Cleansed”( καθαροί πια), με την ίδια να δηλώνει το πολύ επίπεδο νόημα που φέρει, αλλά και το “Λαχταρώ” (Crave) που παρουσιάστηκε από την ίδια με ψευδώνυμο σε μια προσπάθεια της να εγκαθιδρύσει μια πιο καλλιτεχνική όψη της τέχνης της. Στην διάρκεια των ετών η Kane έπασχε από ανορεξία και κατάθλιψη και βρέθηκε να νοσηλεύεται πολλές φορές λόγω της υγείας της.

Το “4.48 Ψύχωση” είναι το τελευταίο της έργο το οποίο γράφτηκε το Φεβρουάριο του 1999, αφού λίγο μετά την ολοκλήρωση του οδηγήθηκε στην αυτοκτονία, μετατρέποντας κυριολεκτικά τα λεγόμενα του κειμένου της σε πράξη δίνοντας πια υπό εξέταση την οπτική του θανάτου και της αυτοκτονίας σε όλη της την εργογραφία . Το έργο παραστάθηκε σχεδόν ένα χρόνο μετά το θάνατο της ύστερα από την απόφαση των φίλων, συγγενών και συνεργατών της στις 23 Ιουνίου του 2000 στο Royal Court Theater Upstairs, με την αυτοκτονία της να κάνει τους κριτικούς να αντιμετωπίζουν με μια πιο φιλική διάθεση το έργο της.

Η απόφαση της Kane να μην συμπεριλάβει καμία αναφορά για τον αριθμό των προσωπικοτήτων ή τη νεότητα τους έγινε εσκεμμένα ώστε οι θεατές να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους

Η υπόθεσή του περιστρέφεται γύρω από την ζωή ενός ατόμου με ψυχικές διαταραχές το οποίο και σκοπεύει να αυτοκτονήσει. Το κείμενο του έργου μας μεταφέρει την εικόνα ενός ψυχιατρικού ασύλου στο οποίο και βρίσκεται η ηρωίδα είτε με μεταφορική, είτε με κυριολεκτική έννοια. Ο τίτλος του υποδεικνύει την ώρα 4.48 το πρωί, οπού η ίδια η συγγραφέας κατά την διάρκεια των καταθλιπτικών της επεισοδίων βρισκόταν ξύπνια ταλαιπωρούμενη από αϋπνίες, είναι όμως και από τις ώρες που καταγράφεται το μεγαλύτερο ποσοστό αυτοκτονιών

Το έργο “4.48 Ψύχωση” αποτελείται από 24 κομμάτια, τα οποία όμως δεν διαθέτουν καμία συγκεκριμενοποιημένη σκηνοθετική οδηγία αναφορικά με τον χώρο ή τον χρόνο που διαδραματίζεται η ιστορία, με το κείμενο να μπορεί να κατηγοριοποιηθεί ακόμα κι ως ποίημα. Οι μόνες σκηνικές παρεμβολές αφορούν την διάχυτη ύπαρξη σιωπών μέσα στο κείμενο, αλλά και του βλέμματος για μια φορά Το κείμενο κατά βάση δεν ακολουθεί τους κανόνες γραμματικής και συντακτικού της αγγλικής γλώσσας. Τις περισσότερες φορές απουσιάζουν τα σημεία στίξης, υπάρχουν σπασμένες λέξεις και διάχυτοι αριθμοί.

Η μορφή του έργου αποτελεί ένα εν είδει γλωσσικό κολάζ από μέρη που υπάρχουν α) νατουραλιστικοί διάλογοι, β) εσωτερικοί μονόλογοι που χαρακτηρίζονται από ποιητικότητα, οι οποίοι πολλές φορές αποτελούνται από περισσότερες από μια εσωτερικές φωνές χαρακτηριστικό της ασθένειας του κεντρικού προσώπου και γ) πληροφορίες, διατηρώντας όμως εντονότερα την αίσθηση της μονολογίας. Επίσης παρουσιάζεται το μοτίβο του νευρολογικού τεστ της αντίστροφης αφαίρεσης ενός αριθμού, από έναν δοθέντα που δείχνει στον γιατρό την ικανότητα συγκέντρωσης του ασθενή, η οποία στο τέλος εξαφανίζεται, ενώ συγκεκριμένες προτάσεις εμφανίζονται ξανά και ξανά μέσα στο κείμενο.

Μέσα στο κείμενο δεν υπάρχουν συγκεκριμένοι χαρακτήρες, αλλά ένα πλήθος από φωνές με την κεντρική αυτή του ομιλητή να μην διαθέτει συγκεκριμένο όνομα ή φύλο, το οποίο δίνει την ανάλογη δυνατότητα να ερμηνευτεί και από άντρα αλλά και γυναίκα ηθοποιό. Η απόφαση της Kane να μην συμπεριλάβει καμία αναφορά για τον αριθμό των προσωπικοτήτων ή τη νεότητα τους έγινε εσκεμμένα ώστε οι θεατές να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους.

Παρά το γεγονός ότι δεν μπορούμε να μιλήσουμε για στοιχεία ταυτότητας των προσώπων του έργου, υπάρχει η δυνατότητα να ορίσουμε κάποιους χαρακτήρες-φωνές. Για παράδειγμα στις δύο πρώτες σκηνές του μονολόγου μπορούν να στοιχειοθετηθούν οι χαρακτήρες του “γιατρού” και του “ασθενούς” που συνομιλεί μαζί του, όπως και η ύπαρξη άλλων ασθενών ακόμα και εραστών.

Το κείμενο αρχίζει με την κεντρική φωνή να εκφράζει το αίσθημα της λύπης να το κατακλύζει και εκφράζοντας ανοιχτά την επιθυμία να τερματίσει την ζωή του, αφού η λύπη αυτή το έχει αποστραγγίσει από κάθε συναίσθημα και διάθεση για δραστηριότητα. Στη συνέχεια παρουσιάζεται το ιατρικό προσωπικό που την υποβάλλει σε ένα πλήθος από εξετάσεις και φαρμακευτικές αγωγές στο πλαίσιο αντιμετώπισης της ασθένειας.

Η αυτοκτονία φαντάζει ως ο μοναδικός τρόπος που θα μπορούσε να τελειώσει το έργο αφού αποτελεί μια ενδεχόμενη λύτρωση

Η ιδέα της αυτοκτονίας όμως δεν εκλείπει λεπτό αφού σε έναν διάλογο με μια ακόμη φωνή δείχνει να εκθέτει όλους τους πιθανούς τρόπους για να το πετύχει. Ο έρωτας κάνει στη συνέχεια την εμφάνιση αφού σε ένα κλιμακούμενο οργισμένο ξέσπασμα εξιστορεί την απόρριψη που βίωσε παρά την πρόθεση του να δίνει πάντα στον άλλο ότι ήθελε. Στην πορεία του έργου τα κομμάτια που αφορούν την ασθένεια διαπλέκονται με εκείνα της συναισθηματικής επαφής. Ο αυτοτραυματισμός, με την συνεχή απορία για το λόγο εγκατάλειψης, η λίστα των φαρμάκων, ακολουθείται από μια ομολογία πίστης, που ακολουθείται από μια ατέρμονη συμπτωματολογία και τον διάλογο με το γιατρό. Λίγο πριν από το τέλος ένας ακόμα φιλικός διάλογος έρχεται να προστεθεί στο κομμάτι των διαπροσωπικών σχέσεων για να επανέλθει κλείνοντας η αίσθηση της ψυχικής κούρασης και η παρόρμηση της αυτοκτονίας.

Βασικά Θέματα

Το βασικότερο θέμα που θίγεται στο έργο δεν θα μπορούσε να είναι άλλο από την αυτοκτονία. Η αυτοκτονία φαντάζει ως ο μοναδικός τρόπος που θα μπορούσε να τελειώσει το έργο αφού αποτελεί μια ενδεχόμενη λύτρωση από τον κατακερματισμένο εαυτό της κεντρικής φωνής παρόλα αυτά υπάρχει η δυνατότητα και να αποφευχθεί, αφού στο τέλος του κειμένου η επανάληψη του “παρακολούθα με”, αφήνει περιθώριο στον αναγνώστη να αποδώσει την δική του ερμηνεία.

Εκτός από τον πυλώνα της αυτοκτονίας το έργο φαίνεται να έχει ως βασικό του θέμα και μια εν είδει κριτική στην ψυχιατρική επιστήμη της εποχής, τον ιδρυματισμό και τις φαρμακευτικές αγωγές που παρέχονται για την ψύχωση. Μέσα στην καταγραφή μιας λίστας με συνηθισμένα φάρμακα παρεμβάλλεται η ίδια ασθενής και η δική της όψη θεραπείας.

Με αυτόν τον τρόπο φέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα της ψυχοφαρμακολογίας στο οποίο οι άνθρωποι συχνά συνταγογραφούν άσκοπα είδη φαρμάκων σε παράλογες ποσότητες, αντί να δοκιμάσουν πρώτα άλλες πιθανές θεραπείες.

Ένα εξίσου μεγάλο μέρος του κειμένου είναι αφιερωμένο στο πανταχού παρόν θέμα της αγάπης και της αξία της συνδυασμένο με στιγμές αντιπαράθεσης με τους αποδέκτες της σχετικά με την κατάταξη που δίνουν στο δικό τους σύστημα αξιών όσον αφορά την αγάπη ή την φιλία.

Επιπλέον παρουσιάζεται έντονα το κομμάτι της πίστης και των θρησκευτικών πεποιθήσεων. Στην αρχή της ζωής της άνηκε στο δόγμα του Χριστιανισμού, παρόλα αυτά στην πορεία των χρόνων φάνηκε να απορρίπτει την θρησκεία όπως και φαίνεται μέσα στο έργο της.

Το 4.48 Ψύχωση δεν είναι απλώς το κύκνειο άσμα της Sarah Kane· είναι μια κατάβαση σε μια εμπειρία που σπάνια αποτυπώνεται με τόση ειλικρίνεια στο θέατρο. Η Kane, μέσα από τα θραύσματα της σκέψης και της οδύνης, δημιούργησε ένα κείμενο που συνεχίζει να προκαλεί συζητήσεις, να αμφισβητεί και να φωτίζει σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης εμπειρίας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Hind Sabah Bilal, “Trauma and Depression in contemporary British Theater. A study in Sarah Kane’s 4.48 Psychosis”,Journal of Education College for Women No. 25 – 13th year 2019, University of Kufa
• Ασπασία Λυκουργιώτη, Διπλωματική Εργασία για το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών του Τμήματος Θεάτρου, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Απρίλιος 2010
• Martina Chramosilová,”Beyond the Suicidal Despair: An Analysis of Sarah Kane’s 4.48 Psychosis”, Masaryk University Faculty of Arts, 2013
• Γεώργιος Κίτσος, “Συγκριτική μελέτη στο έργο της Sarah Kane “Ψύχωση 4.48” και του Ronlad Laing “Η φωνή της Εμπειρίας”. Απόπειρα ενός διαλόγου” Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονία, Καβάλα, Φεβρουάριος 2023