Συνέντευξη στη Ζέτα Τζιώτη

Πόσα από όσα θεωρούμε στοιχεία της ταυτότητάς μας είναι πραγματικά δικά μας και πόσα έχουν διαμορφωθεί από τις προσδοκίες της κοινωνίας; Πόσο εύκολα μπορούμε να αποτινάξουμε τους ρόλους που μας αποδίδονται από την παιδική ηλικία και πόσο βαθιά έχουν χαραχτεί πάνω μας οι αντιλήψεις για το φύλο, το σώμα και τη θέση μας στον κόσμο;

Με αυτά τα ερωτήματα ως αφετηρία, η εικαστικός Μαργαρίτα Πέτροβα παρουσιάζει το «Δεύτερο Δέρμα», μια έκθεση που φιλοξενείται στον Πολυχώρο Πολιτισμού Ίρις, στο πλαίσιο των Αισχυλείων 2026 του Δήμου Ελευσίνας, σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Μπίας Παπαδοπούλου. Μέσα από εγκαταστάσεις, βίντεο και ετερόκλητα αντικείμενα, η καλλιτέχνις διερευνά τον τρόπο με τον οποίο τα κοινωνικά στερεότυπα εγγράφονται στην ανθρώπινη ύπαρξη, μετατρέπονται σε δεύτερη φύση και συχνά μας εγκλωβίζουν σε ταυτότητες που δεν έχουμε επιλέξει.

Στον εικαστικό κόσμο της Πέτροβα, παλιές κορνίζες, δαντέλες, κεντήματα, οικογενειακά κειμήλια και αντικείμενα με τη δική τους ιστορία αποκτούν νέους συμβολισμούς. Η μνήμη, η γυναικεία εμπειρία, η φύση, τα προσωπικά όρια και ο εγκλεισμός συνθέτουν ένα πολυεπίπεδο αφήγημα, στο οποίο το οικείο γίνεται αφορμή για να αναμετρηθούμε με όσα μας καθορίζουν, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε.

Για τη Μαργαρίτα Πέτροβα, ωστόσο, η τέχνη δεν περιορίζεται στην αποκάλυψη των περιορισμών. Γίνεται ένας χώρος αναστοχασμού και επαναδιαπραγμάτευσης της ταυτότητας, μια δυνατότητα να κοιτάξουμε ξανά τον εαυτό μας πέρα από τις κοινωνικές επιταγές και τις προκατασκευασμένες βεβαιότητες.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η εικαστικός μιλά για τη γέννηση του «Δεύτερου Δέρματος», τη σχέση της με τα αντικείμενα και τις μνήμες που αυτά κουβαλούν, τη γυναικεία ταυτότητα και τα αόρατα όρια που διαμορφώνουν την καθημερινότητά μας. Και μας προσκαλεί να αναρωτηθούμε: τι απομένει από τον αληθινό μας εαυτό όταν αρχίζουμε να αφαιρούμε τα στρώματα που η κοινωνία έχει εναποθέσει πάνω μας;

-Μαργαρίτα, ο τίτλος «Δεύτερο Δέρμα» παραπέμπει σε κάτι που βρίσκεται πάνω μας αλλά δεν είναι πραγματικά δικό μας. Τι είναι, τελικά, αυτό το «δεύτερο δέρμα» για εσάς;

-Το «Δεύτερο Δέρμα» για μένα υποδηλώνει μια πρόσθετη, επίκτητη, μη φυσική επιφάνεια που επικάθεται πάνω μας και μας επιβάλλει με έναν επιδόρπιο τρόπο τους κοινωνικούς κανόνες, τα στερεότυπα, τις προσδοκίες, το τι είναι αποδεκτό μέσα στον σύνολο, διαμορφώνοντας την σκέψη, και τη βούληση. Το «Δεύτερο Δέρμα» καλούμαστε να το αναγνωρίσουμε, να το  εξετάσουμε με μια κριτική ματιά και ενδεχομένως να το αποτινάξουμε.

-Στα έργα σας χρησιμοποιείτε υλικά με έντονο προσωπικό και κοινωνικό φορτίο — δαντέλες, κεντήματα, παλιές κορνίζες, έπιπλα, οικογενειακά αντικείμενα. Πώς επιλέγετε ένα αντικείμενο και πότε καταλαβαίνετε ότι έχει «ακόμη κάτι να πει»;

-Αυτή η διαδικασία,  συλλογής  αντικειμένων λειτουργεί  κατά κάποιον τρόπο  ενστικτωδώς. Υπάρχουν  αντικείμενα που  προέρχονται από την οικογένεια  μου και  εμπεριέχουν το φορτίο της προσωπικής  μνήμης και σύνδεσης,  κάτι  που είναι  ζητούμενο  στην δουλειά  μου. Υπάρχουν  και  αντικείμενα, που όταν τα δω θα  μου δημιουργήσουν μια ιστορία στο  μυαλό μου, ακόμα και  ένα ολοκληρωμένο  έργο.

-Η γυναικεία ταυτότητα και τα έμφυλα στερεότυπα διατρέχουν την έκθεση. Ποια στερεότυπα θεωρείτε ότι είναι τα πιο δύσκολα να αναγνωρίσουμε, ακριβώς επειδή τα έχουμε εσωτερικεύσει;

-Νομίζω ότι τα πιο δύσκολα στερεότυπα να αναγνωρίσουμε είναι εκείνα που δεν τα βιώνουμε πλέον ως στερεότυπα, αλλά ως προσωπικές μας πεποιθήσεις. Σαν κάτι που είναι αυτονόητο.

Θεωρώ πως όσο πιο μικροί ηλικιακά είμαστε, τόσο πιο βαθιά μπορούν να εγγραφούν μέσα μας. Από την παιδική ηλικία μαθαίνουμε, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, τι θεωρείται «σωστό», «φυσιολογικό», «επιτυχημένο» ή «αποδεκτό».

-Υπάρχει στη δουλειά σας μια διαρκής ένταση ανάμεσα στον εγκλωβισμό και την απελευθέρωση. Είναι η τέχνη για εσάς ένας τρόπος να αποτινάξετε αυτό το «δεύτερο δέρμα» ή ένας τρόπος να το επανεξετάσετε;

-Νομίζω πως είναι και τα δύο. Η τέχνη μας βοηθάει να κατανοήσουμε καλύτερα, πρώτα τον εαυτό μας και μετά την κοινωνία, με μια διαφορετική οπτική. Δημιουργεί έναν χώρο ελευθερίας, ένα γόνιμο έδαφος παρατήρησης και ανάλυσης. Η επανεξέταση σίγουρα προκύπτει μέσα από όλη την διαδικασία αυτή, ως ένας μηχανισμός αποδόμησης.

-Πολλά από τα υλικά σας κουβαλούν μνήμη. Σας ενδιαφέρει περισσότερο η προσωπική μνήμη που έχει ένα αντικείμενο ή η συλλογική μνήμη και οι ιστορίες που μπορεί να συμπυκνώνει;

-Θα έλεγα ότι με ενδιαφέρουν και οι δύο διαστάσεις της μνήμης, προσωπική και συλλογική, αλλά κυρίως ο τρόπος με τον οποίο αυτές συναντιούνται μέσα στο αντικείμενο. Ένα αντικείμενο δεν είναι μόνο η ύλη από την οποία αποτελείται ή η πρακτική του λειτουργία. Κουβαλά χρήσεις, σχέσεις, συνήθειες, κοινωνικές αξίες, νοήματα που υπερβαίνουν την ίδια τη χρηστική του διάσταση.

Ο Jean Baudrillard έχει δείξει ότι τα αντικείμενα δεν λειτουργούν μόνο σε επίπεδο χρήσης, αλλά και ως φορείς συμβολικών και κοινωνικών σημασιών. Δεν καταναλώνουμε ή δεν διατηρούμε ένα αντικείμενο μόνο γι’ αυτό που κάνει, αλλά και για αυτό που σημαίνει για εμάς ή για αυτό που επικοινωνεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο.

Με αυτή την έννοια, ένα αντικείμενο μπορεί να γίνει φορέας ταυτότητας και μνήμης. Η τέχνη είναι αυτή που μεταλλάσσει την έννοια του αντικειμένου ως σύμβολο και φορέας μιας ιστορίας που θέλει να ειπωθεί.

-Τι συμβαίνει όταν ένα αντικείμενο που έχει συνδεθεί με έναν παραδοσιακά «γυναικείο» ρόλο —όπως το κέντημα ή η δαντέλα— μεταφέρεται στο πεδίο της σύγχρονης τέχνης; Αλλάζει το αντικείμενο ή αλλάζει κυρίως ο τρόπος με τον οποίο το κοιτάμε;

-Θα έλεγα ότι συμβαίνουν και τα δύο, αλλά ίσως το πιο ενδιαφέρον είναι ότι αλλάζει πρώτα το πλαίσιο μέσα στο οποίο κοιτάμε το αντικείμενο. Το κέντημα, η δαντέλα ή άλλες μορφές χειροτεχνίας έχουν συνδεθεί ιστορικά με έναν συγκεκριμένο, έμφυλο καταμερισμό εργασίας και με τον ιδιωτικό χώρο, το σπίτι, τη φροντίδα και την γυναικεία υπόσταση.

Όταν όμως ένα τέτοιο αντικείμενο μεταφέρεται στο πεδίο της σύγχρονης τέχνης, δεν αλλάζει μόνο η θέση του· αλλάζει και το βλέμμα που το περιβάλλει. Αυτό που προηγουμένως μπορούσε να θεωρείται διακοσμητικό, οικιακό ή «χειροτεχνικό» μπορεί πλέον να διαβαστεί ως φορέας ιστορίας, εργασίας, έμφυλων ρόλων, μνήμης και κοινωνικών . Αυτό είναι και το ζητούμενο στην δική μου αφήγηση.

-Η σχέση με τη φύση και τα οργανικά στοιχεία εμφανίζεται παράλληλα με την ανθρώπινη κατασκευή και τον εγκλωβισμό. Υπάρχει για εσάς μια σύνδεση ανάμεσα στη φύση και στην έννοια της ελευθερίας;

-Τα φυσικά στοιχεία που εντάσσονται στα έργα —όπως κορμοί, ρίζες, κοχύλια, φύκια και άλλα οργανικά υλικά— λειτουργούν περισσότερο ως σύμβολα και ως φορείς νοήματος. Μέσα από την παρουσία τους δημιουργείται ένας διάλογος ανάμεσα στο φυσικό και το τεχνητό, το οργανικό και το κατασκευασμένο, το ζωντανό και το εγκλωβισμένο.

Η σχέση αυτή με ενδιαφέρει ιδιαίτερα σε συνάρτηση με την οικολογία και την ολοένα μεγαλύτερη απομάκρυνση του ανθρώπου από το φυσικό περιβάλλον. Η φύση εμφανίζεται στο έργο όχι ως κάτι εξωτερικό προς τον άνθρωπο, αλλά ως ένα στοιχείο με το οποίο βρισκόμαστε σε διαρκή σχέση, ακόμη και όταν αυτή η σχέση έχει διαταραχθεί ή έχει γίνει αποσπασματική.

Τα οργανικά στοιχεία, όταν αποκόπτονται από το φυσικό τους περιβάλλον και μεταφέρονται μέσα σε ένα κατασκευασμένο ή περιορισμένο πλαίσιο, αποκτούν μια διαφορετική σημασία: παραπέμπουν σε μια φύση που έχει αποσυνδεθεί από τον αρχικό της χώρο και έχει ενσωματωθεί σε ένα ανθρώπινα ελεγχόμενο περιβάλλον.

-Στην performance The Tomb Within Me το προσωπικό συναντά το συλλογικό, καθώς συμμετέχουν και γυναίκες από την Ελευσίνα. Τι αλλάζει στο έργο όταν η προσωπική σας αφήγηση περνά στο σώμα και την παρουσία άλλων γυναικών;

-Είναι μια συλλογικότητα, η οποία με ενδιαφέρει πολύ σε επίπεδο έρευνας, συνδιαλλαγής και πως μεταφέρεται στην τέχνη. Η τέχνη είναι μοίρασμα. Είναι επικοινωνία. Και στην performance αυτήν όπως παρουσιάστηκε στην Ελευσίνα, με την συμμετοχή 19 γυναικών, μέσα από μια μεγάλη ηλικιακή γκάμα, δημιουργήθηκε μια ιδιαίτερη σωματική αφήγηση, τόσο προσωπική για την κάθε μια, όσο και συλλογική.  Αυτός ο μυσταγωγικός διάλογος των σωμάτων, μέσα από συμβολισμούς σε σχέση με τα εκθέματα ήταν θεωρώ ιδιαίτερα συγκινητικός τόσο για τις συμμετέχουσες,  όσο και για το κοινό.

-Αν το «δεύτερο δέρμα» είναι όλα όσα η κοινωνία, η οικογένεια και η ίδια η ζωή μάς έχουν φορέσει, υπάρχει άραγε ένα σημείο όπου μπορούμε πραγματικά να το αφαιρέσουμε — ή απλώς μαθαίνουμε να το μεταμορφώνουμε;

-Δεν είμαι βέβαιη ότι υπάρχει ένα σημείο στο οποίο μπορούμε πραγματικά να αφαιρέσουμε το «δεύτερο δέρμα». Άλλωστε, αυτό που μας έχει διαμορφώσει —η οικογένεια, η κοινωνία, οι σχέσεις, οι προσδοκίες, αλλά και οι εμπειρίες μας— δεν βρίσκεται απλώς πάνω μας· έχει, σε μεγάλο βαθμό, εγγραφεί μέσα μας. Η ταυτότητα δεν συγκροτείται σε ένα κενό, αλλά μέσα από μια διαρκή αλληλεπίδραση με την κοινωνία .

Το ζητούμενο για μένα, δεν είναι η πλήρης απογύμνωση από όλα όσα μας έχουν φορέσει, αλλά η δυνατότητα να αναγνωρίσουμε αυτά τα «στρώματα» και να αποφασίσουμε ποια από αυτά θέλουμε να κρατήσουμε, ποια να μετασχηματίσουμε και ποια να αμφισβητήσουμε. Η αυτογνωσία δεν συνεπάγεται απαραίτητα την απαλλαγή από το παρελθόν μας, αλλά μια διαφορετική σχέση μαζί του.

Με αυτή την έννοια, το «δεύτερο δέρμα» δεν είναι κάτι στατικό. Μπορεί να μεταμορφώνεται μαζί μας. Και ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η δυνατότητα της ελευθερίας: όχι στο να γίνουμε εντελώς ανεξάρτητοι από όσα μας διαμόρφωσαν, κάτι που πιθανότατα είναι αδύνατο, αλλά στο να αποκτήσουμε μεγαλύτερη επίγνωση του τρόπου με τον οποίο αυτά συνεχίζουν να μας διαμορφώνουν.