Το Διοικητικό Συμβούλιο του Μορφωτικού Ιδρύματος της ΕΣΗΕΑ παρουσιάζει αυτές τις μέρες το έργο της πρωτοπόρου ζωγράφου και γλύπτριας Όπυς Ζούνη, αναδεικνύοντας μια ξεχωριστή πτυχή της πολυδιάστατης καλλιτεχνικής της διαδρομής.
Με αφορμή την έκθεση «Όπυ Ζούνη: Η Τέχνη είναι η ίδια η Ζωή: Ιστορίες στο Τετράγωνο – Ανοικτά Βιβλία», που φιλοξενείται στη Βιβλιοθήκη της ΕΣΗΕΑ «Δημήτρης Ι. Πουρνάρας», συνομιλούμε με την ιστορικό τέχνης, συγγραφέα, μέλος AICA Ελλάδος και επιμελήτρια Νικολένα Καλαϊτζάκη – Ζούνη για το έργο, τη σκέψη και την προσωπικότητα μιας σπουδαίας Ελληνίδας δημιουργού.
Μέσα από 19 έργα και προσωπικά αντικείμενα, επιστολές, αρχειακά τεκμήρια και βιβλία που φέρουν έργα της στα εξώφυλλά τους, η έκθεση φωτίζει άγνωστες πτυχές της καλλιτεχνικής της πορείας και αναδεικνύει τα «δημιουργικά διαλείμματα» ως πεδία έρευνας και πειραματισμού. Όπως επισημαίνουν η πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ και του Μορφωτικού Ιδρύματος, Μαρία Θ. Αντωνιάδου, και η δημοσιογράφος και γραμματέας του Ιδρύματος, Κατερίνα Χ. Λυμπεροπούλου, η Όπυ Ζούνη υπήρξε μια μαχήτρια της ζωής, που υπηρέτησε την τέχνη με αφοσίωση και πειθαρχία.
Η Νικολένα Καλαϊτζάκη – Ζούνη μάς ξεναγεί στον κόσμο της, αποκαλύπτοντας πώς η τέχνη έγινε για εκείνη ένας διαρκής τρόπος να κατανοεί και να ερμηνεύει τη ζωή.
Η Όπυ Ζούνη εντάσσεται στους πρωτοπόρους καλλιτέχνες εκπροσώπους της γεωμετρικής αφαιρετικής τέχνης στην Ελλάδα και το εξωτερικό
-Κυρία Καλαιτζάκη, τι σημαίνει για εσάς προσωπικά το να επιμελείστε σήμερα μια έκθεση αφιερωμένη στην Όπυ Ζούνη και ποιο είναι το πιο δύσκολο κομμάτι αυτής της ευθύνης;
-Είναι πάντοτε τιμητικό και απολαυστικό για εμένα το να επιμελούμαι μια ατομική έκθεση της Όπυς Ζούνη, μιας σπουδαίας γυναίκας και εικαστικού που κατάφερε με το ταλέντο, το πάθος και την αφοσίωσή της στην τέχνη της να αφήσει το δικό της ξεχωριστό αποτύπωμα στην ιστορία της τέχνης ως πρωτοπόρος της γεωμετρικής αφαιρετικής τέχνης στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Στο σήμερα έχω τη χαρά να επιμελούμαι την έκθεση με τίτλο: «Όπυ Ζούνη: Η Τέχνη είναι η ίδια η Ζωή: Ιστορίες στο Τετράγωνο – Ανοικτά Βιβλία» που φιλοξενείται στον εμβληματικό χώρο της Βιβλιοθήκης της ΕΣΗΕΑ «Δημήτρης Πουρνάρας», με διάρκεια έως και τις 29 Οκτωβρίου 2026. Όταν επιμελείται κανείς την έκθεση μιας τόσο σπουδαίας εικαστικού, η οποία δεν είναι πια κοντά μας, κουβαλάει πάντα το βάρος της ιστορικής ευθύνης και οφείλει να είναι απόλυτα πιστός στο όραμα και την αισθητική της, σεβόμενος την πολύτιμη παρακαταθήκη που έχει αφήσει στον ανθρώπινο πολιτισμό.
-Ο τίτλος «Η Τέχνη είναι η ίδια η Ζωή» μοιάζει σχεδόν σαν δήλωση ζωής της Όπυς Ζούνη. Πώς θα περιγράφατε τη σχέση ανάμεσα στη ζωή και την τέχνη της;
-Η τέχνη για την Όπυ Ζούνη ήταν αδιαπραγμάτευτα η ίδια της η ζωή. Από τα πρώτα της ξεκινήματα στο Κάιρο της Αιγύπτου και τη μαθητεία της στο εργαστήριο του Αρμένιου ζωγράφου Ashot Zorian κατά τα έτη 1959-1962 και τις σπουδές της έπειτα στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, στο εργαστήριο του Γιάννη Μόραλη (1963-1968).
Από το 1970 όπου και πραγματοποίησε την πρώτη της ατομική έκθεση στη γκαλερί Vallombreuse στο Biarritz της
Γαλλίας και τη συμμετοχή της το 1976 στην πρωτοποριακή καλλιτεχνική ομάδα «Διαδικασίες/Συστήματα» σε επιμέλεια του αείμνηστου ιστορικού τέχνης Εμμανουήλ Μαυρομμάτη. Η Όπυ Ζούνη υπήρξε μια ακούραστη δημιουργός, ένα ανήσυχο πνεύμα που καθημερινά έδινε τις μάχες της στο ατελιέ της, με απώτερο σκοπό να κατακτήσει το νόημα και να αγγίξει το ύψιστο. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 μέχρι και σήμερα, το έργο της Όπυς Ζούνη έχει παρουσιαστεί σε περισσότερες από 70 ατομικές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Παράλληλα, οι συμμετοχές της σε ομαδικές εκθέσεις, σε διεθνείς διοργανώσεις και μπιενάλε σύγχρονης τέχνης ξεπερνούν τις 400. Αξιοσημείωτες υπήρξαν επίσης οι συμμετοχές της με εισηγήσεις-παρεμβάσεις σε διεθνή συνέδρια και συμπόσια με θέμα τη γεωμετρία και τη συμμετρία. Έργα της βρίσκονται σε μουσεία, πινακοθήκες και ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
-Στην έκθεση παρουσιάζετε τη σειρά «Ιστορίες στο Τετράγωνο – Ανοικτά Βιβλία». Τι αποκαλύπτουν αυτά τα έργα για μια πλευρά της Όπυς Ζούνη που ίσως δεν είναι τόσο γνωστή στο ευρύ κοινό;
-Η σειρά έργων «Ιστορίες στο Τετράγωνο – Ανοικτά Βιβλία» αποτελεί έναν κομβικό σταθμό μορφολογικής και εννοιολογικής ωριμότητας στη μακρά καλλιτεχνική πορεία της δημιουργού που εντάσσεται οργανικά στην ευρύτερη πρακτική των «δημιουργικών διαλειμμάτων». Η συγκεκριμένη μεθοδολογική προσέγγιση, η οποία εκκινεί ιστορικά ήδη από το 1966, δεν συνιστά για την εικαστικό μια απλή παύση από την κύρια παραγωγή της, αλλά μια περιοδική, συστηματική και απόλυτα συνειδητή επιστροφή στη φόρμα του συναρμολογήματος.
Τα «Ανοικτά Βιβλία» σηματοδοτούν μια ώριμη επιστροφή στη χρήση της γραφής ως εικαστικού ίχνους, κώδικα επικοινωνίας και φορέα ιστορικής μνήμης, ενώ η ομάδα έργων που εστιάζουν στη «θέαση ενός χώρου» μέσα από ένα «άνοιγμα» λειτουργεί ως ο συνδετικός κρίκος της ενότητας, εισάγοντας με μαεστρία την έννοια του «καδραρισμένου βλέμματος» και διερευνώντας τη σχέση ανάμεσα στο ορατό και το κρυμμένο, το εσωτερικό βίωμα και την εξωτερική πραγματικότητα.
Το «τετράγωνο» σχήμα του καμβά που το βρίσκουμε σε όλα τα έργα είναι στην ουσία το μαθηματικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η Όπυ Ζούνη απελευθερώνει ένα περιεχόμενο αυθόρμητο, ατίθασο, σχεδόν ανατρεπτικό και συχνά σαρκαστικό –κάτι εντελώς διαφορετικό δηλαδή από τα αυστηρά γεωμετρικά έργα στα οποία μας έχει συνηθίσει–.
-Έχετε μιλήσει για τα λεγόμενα «δημιουργικά διαλείμματα» της Όπυς Ζούνη. Πώς μπορεί ένα «διάλειμμα» να μετατραπεί σε ένα αυτόνομο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας;
-Ένα «δημιουργικό διάλειμμα» μπορεί να μετατραπεί σε ένα αυτόνομο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας από τη στιγμή που χαρακτηρίζεται από συνέχεια και συνέπεια και φέρει τους δικούς του κανόνες. Για την εικαστικό, τα «δημιουργικά» της «διαλείμματα», στα οποία επέστρεφε συχνά καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της, δεν αποτελούσαν μια παύση από την κύρια καλλιτεχνική της παραγωγή, αλλά ένα πεδίο απόλυτης ελευθερίας και πειραματισμού, το οποίο εξίσου αγαπούσε και στο οποίο μπορούσε να εκφραστεί όπως εκείνη τη στιγμή το ένιωθε, αφήνοντας για λίγο στην άκρη τη γνωστή γεωμετρική της ταυτότητα.
Στα έργα αυτά μπορούμε να δούμε μια άλλη πλευρά της καλλιτέχνιδας: μια γραφή εξπρεσιονιστική, αφαιρετική και ελεύθερη και ζωηρά παιχνίδια με την ύλη, τις υφές, το χρώμα, το σχήμα και τις λέξεις.
-Η έκθεση δεν παρουσιάζει μόνο έργα, αλλά και επιστολές, προσωπικά αντικείμενα, βιβλία και κείμενα. Γιατί θεωρήσατε σημαντικό να δούμε την καλλιτέχνιδα και μέσα από αυτά τα τεκμήρια;
-Η έκθεση περιλαμβάνει 19 έργα και προσωπικά αντικείμενα της εικαστικού, καθώς και 7 ελληνικά επιστημονικά βιβλία (κυκλοφορίας από το 2009 έως το 2025) των εκδόσεων Παπασωτηρίου, Επίκεντρο, Ροπή, Καπόν και Ι. Σιδέρη, τα οποία φέρουν στο εξώφυλλό τους έργα της. Ακόμη, περιλαμβάνει 18 επιστολές από το προσωπικό της αρχείο, τον τιμητικό τίτλο της Ακαδημίας Αθηνών της 28ης Δεκεμβρίου 2006, την πρόσφατη σειρά γραμματοσήμων «Τα ΕΛΤΑ τιμούν τα Μουσεία Σύγχρονης Τέχνης» (Μάιος 2026), στην οποία συμπεριλαμβάνεται γραμματόσημο με έργο της εικαστικού, καθώς επίσης και τα δύο τελευταία δημοσιευμένα κείμενά της. Επιπροσθέτως, προβάλλεται το βίντεο «Όπυ Ζούνη: Λογαριάζοντας την ύλη και το χρώμα ενός ήχου».
Από τα αντικείμενα της προσωπικής της συλλογής ξεχωρίζουν: το έργο της Λίλας Παπούλα που συνοδεύεται από το κείμενο της Όπυς Ζούνη με τίτλο «Ένα έργο ποιητικό» (Σεπτέμβριος 2008), καθώς και το έργο του Cesar (κατά κόσμον César Baldaccini, 1921-1998) προς την Όπυ Ζούνη (1978).
Η παρουσίαση όλων αυτών των πολύτιμων τεκμηρίων παράλληλα με τα έργα εμπλουτίζει την εμπειρία του θεατή, καθώς προσεγγίζει τη ζωή, τη διαδρομή και την προσωπικότητα της εικαστικού ολιστικά, ρίχνοντας φως, μεταξύ άλλων, στις σχέσεις αμοιβαίου σεβασμού και βαθιάς εκτίμησης που είχε χτίσει με σημαντικούς ανθρώπους της εποχής της από τον χώρο των γραμμάτων, των τεχνών και των επιστημών, αλλά και με παράγοντες της πολιτικής και θρησκευτικής ζωής του τόπου.
-Ως ιστορικός τέχνης, πώς τοποθετείτε σήμερα την Όπυ Ζούνη μέσα στην ιστορία της ελληνικής γεωμετρικής αφαίρεσης και του ελληνικού μεταπολεμικού εικαστικού τοπίου;
-Η Όπυ Ζούνη εντάσσεται στους πρωτοπόρους καλλιτέχνες εκπροσώπους της γεωμετρικής αφαιρετικής τέχνης στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Αναδύθηκε μέσα από τις πολλές και ενδιαφέρουσες καλλιτεχνικές ζυμώσεις που έλαβαν χώρα εντός του μεταπολεμικού εικαστικού τοπίου και ξεχώρισε εξαιτίας της δυναμικής και της μοναδικότητας της εικαστικής της γραφής και γλώσσας, η οποία συνδύαζε με ένα μαγικό τρόπο την αυστηρότητα της αρχιτεκτονικά δομημένης γεωμετρικής φόρμας με την ποιητική του συναισθήματος που εκφράζεται μέσω ενός μοναδικού «χορού χρωμάτων» που χαρακτηρίζει τα έργα της.
-Ποιο έργο ή ποιο από τα προσωπικά τεκμήρια της έκθεσης σας συγκινεί περισσότερο και γιατί;
-Το έργο με τίτλο: «Κάνει ό,τι της καπνίσει» μιλάει εξαιρετικά στην καρδιά μου! Στη συγκεκριμένη σύνθεση η ομώνυμη φράση διατρέχει χειρόγραφα και επαναλαμβανόμενα την επιφάνεια του καμβά, πάνω από έναν κόκκινο-πορτοκαλί ουρανό και μια γεμάτη λυρισμό ανθισμένη βάση —έναν νοητό κάμπο από μπλε και μωβ άνθη.
Η φράση «κάνει ό,τι της καπνίσει» δείχνει πως παραπέμπει σε μια προσωπική εξομολόγηση και συνιστά μια ακατανίκητη δήλωση ελευθερίας, προσωπικής και καλλιτεχνικής, η οποία με τον αυθορμητισμό και την παιχνιδιάρικη και κάπως παιδιάστικη και αυτοσαρκαστική της φύση με συγκινεί απόλυτα.
-Η Όπυ Ζούνη χρησιμοποίησε ζωγραφική, κολάζ, κατασκευές, γλυπτική, video art και εγκαταστάσεις. Τι αναζητούσε διαρκώς αλλάζοντας μέσα και μορφές έκφρασης;
-Η Όπυ Ζούνη αγαπούσε να πειραματίζεται στην τέχνη της και να ανακαλύπτει συνεχώς καινούριους δρόμους. Άλλωστε, ένα ανήσυχο και εφευρετικό πνεύμα δεν θα μπορούσε να συμβιβαστεί με μια στατική και επαναλαμβανόμενη συνθήκη.
Όπως είχε δηλώσει η ίδια, εκπροσωπώντας την Ελλάδα στο «Διεθνές Συνέδριο Symmetry 2000» στη Στοκχόλμη (16 Σεπτεμβρίου 2000): «Τελικά τον αγώνα τον κάνεις με τον ίδιο σου τον εαυτό για μια καθημερινή βελτίωση. Παλεύεις για ένα γόνιμο, ερευνητικό, γνήσιο και ζωντανό έργο. Η Τέχνη είναι η ίδια η ζωή». Αισθάνομαι, τελικά, πως η Όπυ Ζούνη αναζητούσε συνεχώς τη δική της υπέρβαση.
-Αν μπορούσατε να κάνετε μία μόνο ερώτηση στην Όπυ Ζούνη σήμερα, έχοντας μπροστά σας όλη την καλλιτεχνική της διαδρομή, τι θα τη ρωτούσατε;
-«Αν αντιμετώπισε ποτέ κάποια προσωπική ή επαγγελματική δυσκολία ή αμφισβήτηση που να την επηρέασε σε βαθμό που να σκέφτηκε να εγκαταλείψει την τέχνη της».
-Πόσο δύσκολο είναι να μιλάτε για την Όπυ Ζούνη ως ιστορικός τέχνης, όταν παράλληλα υπάρχει και η προσωπική σχέση μαζί της; Πού τελειώνει η αντικειμενική ματιά της επιμελήτριας και πού αρχίζει η προσωπική μνήμη;
-Καθώς έφυγε από τη ζωή το 2008, δεν πρόλαβα να την γνωρίσω από κοντά. Την γνώρισα, όμως, μέσα από τις αφηγήσεις των παιδιών της, του Πέτρου και του Γιάννη, και του συζύγου της, Αλέκου Ζούνη. Την γνώρισα —και συνεχίζω να την γνωρίζω— μέσα από τα έργα και τα προσωπικά της αντικείμενα. Αποτελεί για εμένα μια ζωντανή παρουσία που κατοικεί παντοτινά μέσα στα έργα της· ένα πρότυπο και μια ιδέα.
-Πώς αισθάνεσθε που η κόρη σας έχει το ίδιο όνομα; Θα την ενθαρρύνατε να γίνει ζωγράφος;
–Αισθάνομαι περήφανη που η κόρη μου φέρει το όνομα της γιαγιάς της —μιας γυναίκας ξεχωριστής, που πάλεψε με όλο της το «είναι» για να πετύχει τα όνειρά της. Γιατί ο δρόμος της, παρότι πέτυχε τόσα πολλά, δεν ήταν ποτέ στρωμένος με ροδοπέταλα. Το ίδιο θα ήθελα να κάνει στη ζωή της και η κόρη μου, όποιον δρόμο κι αν επιλέξει· είτε αυτός ο δρόμος είναι η ζωγραφική είτε οτιδήποτε άλλο.
Info Έκθεσης
«Όπυ Ζούνη: Η Τέχνη είναι η ίδια η Ζωή: Ιστορίες στο Τετράγωνο – Ανοικτά Βιβλία»
Διάρκεια έκθεσης: 17 Σεπτεμβρίου – 29 Οκτωβρίου 2026
Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα – Παρασκευή: 9:00-16:00
Σάββατο και Κυριακή κλειστά
Η έκθεση θα παραμείνει κλειστή κατά την επίσημη αργία της 28ης Οκτωβρίου.
