Ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς, ανάμεσα στο ορατό και το αόρατο

Σε μια εποχή όπου η ταυτότητα συχνά επιχειρεί να οριστεί, να περιοριστεί ή να κατηγοριοποιηθεί, η Abir Saleh επιλέγει να κινηθεί αντίθετα — μέσα στη ρευστότητα, στο «ανάμεσα», εκεί όπου οι βεβαιότητες διαλύονται και η εμπειρία μετασχηματίζεται σε εικόνα. Η ζωγραφική της δεν αποτελεί απλώς μια αισθητική πρόταση, αλλά μια βαθιά βιωματική διαδικασία· ένα πεδίο όπου το προσωπικό συναντά το συλλογικό, το ορατό διασταυρώνεται με το αόρατο και το φως συγκρούεται με τη σιωπή.

Με επιρροές που εκτείνονται από το ελληνικό φως έως τη μυστικιστική εσωτερικότητα της Ανατολής, η καλλιτέχνις δεν επιχειρεί να γεφυρώσει κόσμους, αλλά να δημιουργήσει έναν νέο — έναν τόπο εσωτερικής αλχημείας, όπου τα θραύσματα της εμπειρίας μεταμορφώνονται σε μια νέα, ενιαία πραγματικότητα. Τα έργα της λειτουργούν ως ανοιχτά πεδία ανάγνωσης, καλώντας τον θεατή όχι να ερμηνεύσει, αλλά να αισθανθεί, να αφεθεί και —ίσως— να αναγνωρίσει κάτι από τον εαυτό του.

Η Abir Saleh μιλά στο Artviews με ειλικρίνεια και εσωτερικότητα για τη διαδρομή της, τη σχέση της με τα σύμβολα, το βλέμμα του θεατή και την έννοια της αλήθειας στην τέχνη.

-Abir, ζώντας ανάμεσα στην Ανατολή και την Ελλάδα, πώς διαμορφώνεται η καλλιτεχνική σου ταυτότητα μέσα σε αυτό το διπλό πολιτισμικό τοπίο;

-Η ταυτότητά μου δεν είναι στατική· είναι μια διαρκής, ζωντανή ροή ανάμεσα σε δύο πολιτισμικά τοπία.
Η ζωγραφική μου γεννιέται στο «ανάμεσα».
Μεγάλωσα μέσα στο ελληνικό φως, αλλά κουβαλώ μέσα μου τη μνήμη της Ανατολής.
Δεν προσπαθώ να ενώσω δύο πολιτισμούς.
Απλώς ζωγραφίζω από το σημείο όπου συναντιούνται.

-Νιώθεις ότι η ζωγραφική σου λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε δύο κόσμους ή ως προσωπικό πεδίο συμφιλίωσης;

-Δεν τη νιώθω ως γέφυρα, γιατί η γέφυρα προϋποθέτει δύο όχθες που παραμένουν ξένες. Για μένα, η ζωγραφική είναι ένα καζάνι αλχημείας.
Δεν προσπαθώ να συμφιλιώσω δύο κόσμους· προσπαθώ να δημιουργήσω έναν τρίτο κόσμο, εκεί όπου τα “σπασμένα” μου κομμάτια δεν απλώς ενώνονται, αλλά μεταμορφώνονται σε κάτι εντελώς καινούργιο.

-Το ελληνικό φως και η μυστικιστική εσωτερικότητα της Ανατολής συνυπάρχουν αρμονικά στο έργο σου ή δημιουργούν δημιουργικές εντάσεις;

-Το ελληνικό φως αποκαλύπτει· η ανατολική εσωτερικότητα αποκρύπτει.
Στα έργα μου, αυτά τα δύο δεν συνυπάρχουν με τη μορφή μιας ήσυχης αρμονίας, αλλά ως μια ζωντανή, δημιουργική ένταση. Είναι μια διαρκής πάλη ανάμεσα στο ορατό και το κρυφό.
Δεν αναζητώ την ισορροπία, αλλά αυτή ακριβώς την ανησυχία. Γιατί εκεί, στο σημείο που το φως συγκρούεται με τη σιωπή, είναι που γεννιέται η ποίηση.»

-Στους πίνακές σου διακρίνονται συμβολικά στοιχεία που παραπέμπουν σε ανατολικές πνευματικές παραδόσεις. Είναι αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής ή βιωματικής μνήμης;

-Δεν τα επιλέγω συνειδητά. Τα σύμβολα εμφανίζονται μέσα στη διαδικασία της ζωγραφικής. Ίσως γιατί κουβαλώ μέσα μου μνήμες και εικόνες από διαφορετικούς πολιτισμούς.
Έτσι, κάποια σύμβολα επιστρέφουν ξανά και ξανά — σαν να ζητούν να ειπωθούν.

-Θεωρείς τη ζωγραφική μια μορφή εσωτερικής άσκησης; Μπορεί η δημιουργική διαδικασία να λειτουργήσει ως πνευματική αποκάλυψη;

-Θεωρώ τη ζωγραφική μια μορφή εσωτερικής δοκιμασίας, όχι άσκησης. Μπροστά στον καμβά εκτίθεμαι· είναι ο μόνος χώρος όπου δεν μπορώ να κρυφτώ πίσω από ρόλους ή βεβαιότητες. Όταν σταματά ο εξωτερικός θόρυβος, μένει μόνο αυτό που επιμένει μέσα μου. Και μέσα σε αυτή τη σιωπή δεν δημιουργώ απλώς ένα έργο — έρχομαι αντιμέτωπη με μια αλήθεια που δεν διαπραγματεύεται.

-Υπάρχει κάποιο σύμβολο που επανέρχεται στα έργα σου ως υπόγεια «υπογραφή»;

-Η πραγματική μου υπογραφή είναι το βλέμμα. Όχι απαραίτητα ένα ζωγραφισμένο μάτι, αλλά η αίσθηση ότι το ίδιο το έργο σε κοιτάζει. Την ώρα που το παρατηρείς, σε παρατηρεί κι αυτό.

-Οι συνθέσεις σου μοιάζουν να αφηγούνται ιστορίες χωρίς γραμμική αφήγηση. Είναι τα έργα σου προσωπικές αλληγορίες ή ανοιχτά πεδία ερμηνείας;

-Τα έργα μου είναι χάρτες που πρέπει να αποκωδικοποιηθούν. Δεν υπάρχει μια προκαθορισμένη ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Ο κάθε θεατής καλείται να “ερμηνεύσει” τα σύμβολα και τις φόρμες χρησιμοποιώντας τις δικές του ψυχικές του και πνευματικές του αποσκευές.
Πρόκειται για μια προσωπική διαδρομή, ο χάρτης παραμένει ο ίδιος, αλλά η διαδρομή αλλάζει ανάλογα με την οπτική θέση του καθενός. Γι’ αυτό και το έργο μεταμορφώνεται διαρκώς.»

-Σε ενδιαφέρει η έννοια της απόκρυψης; Είναι το μυστικό στοιχείο οργανικό μέρος της εικαστικής σου γλώσσας;

-Την απόκρυψη, δεν την αντιμετωπίζω ως στρατηγική. Δεν με απασχολεί αν κάτι κρύβεται ή αποκαλύπτεται· με απασχολεί να είναι αληθινό. Και η αλήθεια δεν είναι ποτέ πλήρης — αφήνει πάντα ένα μέρος της στη σιωπή.

-Ποια είναι η σχέση σου με το βλέμμα του θεατή; Θέλεις να αποκωδικοποιήσει τα σύμβολα ή να παραδοθεί στη βιωματική εμπειρία;

-Δεν με ενδιαφέρει να αποκωδικοποιήσει τα σύμβολα. Δεν δημιουργώ γρίφους. Με ενδιαφέρει να παραδοθεί. Να σταματήσει για λίγο να αναλύει και να επιτρέψει στο έργο να λειτουργήσει πάνω του. Η σχέση μου με το βλέμμα του θεατή δεν είναι διανοητική· είναι ενεργειακή. Αν το έργο καταφέρει να τον μετακινήσει — έστω ανεπαίσθητα — τότε έχει ολοκληρώσει τον κύκλο του.

-Στη δουλειά σου εμφανίζονται μορφές και μοτίβα που θυμίζουν αρχέτυπα — το μάτι, η μητρική παρουσία, η σπείρα, η θηλυκή ενέργεια. Τα αντιλαμβάνεσαι ως συλλογικά σύμβολα ή ως προσωπική μυθολογία;

-Δεν τα σκέφτομαι ως θεωρητικά «αρχέτυπα». Κάποιες μορφές απλώς επιστρέφουν — το βλέμμα, η μητρική παρουσία, η σπείρα. Αν αναγνωρίζονται ως αρχέτυπα, ίσως είναι γιατί αγγίζουν κάτι που υπάρχει σε όλους μας. Όμως όταν περνούν μέσα από μένα, αλλάζουν. Παίρνουν τη δική μου εμπειρία, το δικό μου βάρος.
Ίσως εκεί να βρίσκεται η απάντηση:
το συλλογικό γίνεται προσωπικό — και το προσωπικό, αν είναι αληθινό, επιστρέφει στο συλλογικό.

-Πιστεύεις ότι τα αρχέτυπα έχουν οικουμενική ισχύ ή μετασχηματίζονται όταν μεταφέρονται από τον έναν πολιτισμό στον άλλο;

-Τα αρχέτυπα έχουν μια οικουμενική βάση, αλλά η δύναμή τους βρίσκεται στην ικανότητά τους να μετασχηματίζονται. Δεν είναι στατικά σύμβολα αποθηκευμένα σε βιβλία· είναι ζωντανές φόρμες που αλλάζουν ανάλογα με το βίωμα και το “φως” κάθε τόπου.
Μια σπείρα ή ένα μάτι κουβαλούν την ίδια αρχέγονη ενέργεια παντού, αλλά ο τρόπος που “αναπνέουν” στον καμβά είναι διαφορετικός στην Ανατολή και διαφορετικός στη Δύση. Με ενδιαφέρει αυτή ακριβώς η ρευστότητα: το πώς μια αρχαία μορφή παραμένει επίκαιρη και συνεχίζει να παράγει νέα ενέργεια στο σήμερα, χωρίς να χάνει τη ρίζα της.»

-Η γυναικεία μορφή στους πίνακές σου μοιάζει ταυτόχρονα εύθραυστη και ισχυρή. Είναι μια σύγχρονη ταυτότητα ή μια επιστροφή σε αρχέγονες μορφές;

-Η γυναικεία μορφή στα έργα μου δεν είναι “θέμα”, αλλά ένας αγωγός ενέργειας όπου το αρχέγονο και το σύγχρονο ταυτίζονται. Δεν διαχωρίζω τον χρόνο· τη βλέπω ως μια ζωντανή δομή που πάλλεται στο σήμερα, κουβαλώντας όλη την αρχέγονη μνήμη της.

Η ευθραυστότητα και η ισχύς της είναι η ίδια η φύση της: είναι εύθραυστη γιατί εκτίθεται στο βλέμμα και ισχυρή γιατί η παρουσία της στον καμβά είναι αδιαπραγμάτευτη. Είναι μια παρουσία σε διαρκή μεταμόρφωση που αρνείται να παραμείνει στατική. Όπως και ολόκληρο το έργο, όσο την κοιτάς, η δική της αλήθεια αλλάζει.»

-Τι σήμαινε για σένα η συμμετοχή σου στην ArtKATARA; Τη βίωσες ως επιστροφή, ως άνοιγμα ή ως σταθμό;

-Δεν τη βίωσα ως τίποτα από τα τρία με τη συμβατική έννοια. Οι λέξεις “επιστροφή” ή “σταθμός” υποδηλώνουν ένα τέλος ή μια παύση, κι εγώ δεν σταματάω πουθενά.
Στο Κατάρ ένιωσα ότι ο χώρος δεν φιλοξενούσε απλώς τα έργα μου· τα άκουγε. Εκεί η εσωτερική εργασία έγινε δημόσια ενέργεια. Η διαδρομή των έργων συνεχίστηκε πέρα από μένα, μέσα από τη δόνηση που ένιωθε όποιος στεκόταν απέναντί τους.»

-Πώς ανταποκρίθηκε το κοινό στο Κατάρ στα έργα σου; Διέκρινες διαφορετική πρόσληψη σε σχέση με την Ελλάδα;

-Δεν στάθηκα στις διαφορές, αλλά στη συνάντηση. Η τέχνη έχει τη δική της γλώσσα και στο Κατάρ ένιωσα ότι τα έργα επικοινώνησαν με την ίδια αμεσότητα που συμβαίνει και στην Ελλάδα.
Αυτό που εισέπραξα ήταν ένας βαθύς σεβασμός στην ενέργεια του έργου. Παρά το διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο, η δόνηση παρέμεινε κοινή. Επιβεβαίωσα ότι όταν μια μορφή φέρει έναν οικουμενικό πυρήνα, το βλέμμα του θεατή ανταποκρίνεται με τον ίδιο τρόπο, αναζητώντας τη δική του διαδρομή μέσα στον χάρτη.»

-Σε ένα πολιτισμικό περιβάλλον όπου η παράδοση έχει έντονη συμβολική φόρτιση, ένιωσες ότι τα αρχέτυπά σου γίνονται πιο άμεσα αναγνώσιμα;

-Πιστεύω ότι τα αρχέτυπα λειτουργούν πέρα από σύνορα, ενστικτωδώς. Δεν εξαρτώνται από χώρα ή πολιτισμό, γιατί αγγίζουν κάτι οικείο και βαθιά ανθρώπινο. Μπορεί να διαβάζονται με διαφορετικούς τρόπους, αλλά η αίσθηση που προκαλούν είναι αναγνωρίσιμη.
Δεν με απασχολεί αν ερμηνεύονται με τον ίδιο τρόπο παντού. Με ενδιαφέρει ότι ενεργοποιούν κάτι κοινό —που όλοι, με διαφορετικό τρόπο, κουβαλάμε.»

-Υπήρξε κάποιο έργο που παρουσίασες εκεί και το θεωρείς κομβικό για την εξέλιξή σου;

-Oι Άγγελοί μου. Εκεί κατάλαβα ότι η φωνή μου δεν χρειάζεται στήριξη. Μπορεί να σταθεί μόνη της. Και αυτό ήταν για μένα σημείο καμπής.

-Πώς επηρεάζει μια διεθνής συμμετοχή τη μετέπειτα πορεία σου; Λειτουργεί ως επιβεβαίωση ή ως πρόκληση επαναπροσδιορισμού;

-Η διεθνής παρουσία λειτουργεί σαν αποσυμφραζοποίηση. Το έργο χάνει το οικείο του πλαίσιο και εκτίθεται σε ξένα βλέμματα. Εκεί δοκιμάζεται η αυτονομία του. Αν αντέχει, τότε δεν χρειάζεται επιβεβαίωση — χρειάζεται συνέχεια.

-Αν η ζωγραφική σου ήταν ένας μύθος, από ποιον πολιτισμό θα ξεκινούσε και πού θα κατέληγε;

-Θα ξεκινούσε από το “ανάμεσα”. Και θα κατέληγε στη στιγμή που κάποιος δεν ξέρει γιατί συγκινείται.

-Και τελικά: τι αναζητάς σήμερα μέσα από την τέχνη σου — αποκάλυψη, σύνδεση ή υπέρβαση;

-Δεν αναζητώ μία από τις τρεις. Αναζητώ αλήθεια. Και όταν κάτι είναι αληθινό, αποκαλύπτεται, συνδέει και — ίσως — υπερβαίνει.