Συνέντευξη στη Ζέτα Τζιώτη

Η συνομιλία μας με την Τζούλια Ανδρειάδου αποτελεί ακόμα μία φορά μια σπάνια κι εμβριθής διαδρομή μέσα από την ενσυναίσθηση και την καλλιτεχνική της ματιά.

Γεννημένη στην Αθήνα το 1937 και εκπαιδευμένη κάτω από τη διδασκαλία κορυφαίων μορφών της ζωγραφικής, η καλλιτέχνιδα ανέδειξε τη ζωγραφική της πορεία με ατομικές εκθέσεις από τη δεκαετία του 1960 έως το 2016 και συμμετοχή σε δεκάδες σημαντικές ομαδικές εκθέσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα. Παράλληλα, δραστηριοποιήθηκε δημιουργικά και πέρα από τον καμβά: εικονογράφησε παιδικά βιβλία, εξώφυλλα λογοτεχνικών εκδόσεων και εργάστηκε ως μακιγιέζ στον κινηματογράφο.

Η καλλιτεχνική της προσέγγιση, που συχνά διατρέχεται από αφηγηματική δύναμη και κοινωνική παρατήρηση, αντικατοπτρίζει το αστικό τοπίο με τον δικό της ποιητικό, αλλά και κριτικό τρόπο — ένα στοιχείο που φωτίζεται και στη συνέντευξη που παρουσιάζετε, και που καταθέτει με ένταση την αίσθηση του αστικού περιβάλλοντος ως πεδίο μετασχηματισμού, αναμνήσεων και συγκρούσεων.

-Αγαπητή κυρία Ανδρειάδου, πώς η ταχεία αστικοποίηση και η ανάπτυξη των πόλεων στα πρώτα χρόνια της καλλιτεχνικής σας πορείας, επηρέασαν την αισθητική και την θεματολογία των έργων σας; Υπήρξε κάποια πόλη ή περιοχή που να υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική για εσάς ως πηγή έμπνευσης;

-Αναρωτιέμαι πώς και για ποιους λόγους  επηρεάζει η έμπνευση τις όποιες επιλογές μας μέσα στο ξέφραγο αμπέλι της σημερινής τέχνης.

Ίσως να έχουν ανακαλύψει οι ερευνητές κάποιο κέντρο του  ανθρώπινου εγκεφάλου για τις επιλογές και τις εμπνεύσεις που  επιμένουν  στην καθημερινότητα μας!  Για μένα  η επιλογή του αστικού τοπίου ήρθε απότομα μετά από μια βαθιά  τομή στη ζωή μου. Ήταν στα πρώτα χρόνια της  διαδρομής  μου.

Η αστικοποίηση δεν είναι απλά μια λέξη. Έχει βάρος μεγατόνων αν σκεφτούμε τι περικλείει! Δεν επηρεάζει μόνο την αισθητική μας, διαμορφώνει συμπεριφορές που  μεταδίδονται  όπως οι επιδημίες!

Συμπυκνώνεται σε στίχους από δύο αγαπημένες ποιήτριες, την αδελφή μου  Κοραλία:

«Βουερά χρόνια    με τις  πολιτείες  στον  καθρέφτη

Με τις αναίσθητες ευθείες να μη φτάνεις στην άκρη»

Κοραλία  Θεοτοκά, (1935 – 1976) 

και την φίλη μου  Τζένη :

«Πως τετραγώνισα  τους κύκλους των Ονείρων

Στο σχήμα φωταγωγού συνοικιακής   πολυκατοικίας»

Τζένη Μαστοράκη, (1949 – 2024)

Με εμπνέει όλος αυτός ο ιστός που μεταμόρφωσε τη γενέθλια πόλη.

Ήταν όντως ταχεία η αστικοποίηση στη δεκαετία του 1960, «η  Ανάπτυξη» των πόλεων στην Ελλάδα, όπως βαφτίστηκε κι από που να αρχίσουμε και που να τελειώσουμε.

Οι παλιές και παλιοί μας φίλοι αρχιτέκτονες πρόβαλαν ως δικαιολογία  τις επείγουσες ανάγκες που δημιούργησε η  εσωτερική  μετανάστευση. Αλλά εδώ πια μιλάμε για ένα τσουνάμι από μπετόν που  κατάπιε πόλεις και χωριά  και συνεχίζει!  Με επηρέασε αρνητικά και αυτό ήθελα να   καταθέσω με τη ζωγραφική μου.

Είχα ζήσει  σε ένα διαφορετικό κλίμα.  Γεννήθηκα στο Ν. Φάληρο το 1937, «το Φαληράκι» όπως το έλεγαν παλιά και ακόμα κρύβονται μέσα μου θολές αναμνήσεις, όπως το πανέμορφο «ΑΚΤΑΙΟΝ»  και μια αμμουδιά που αντίκρυζε την Καστέλα!

Πέρασαν οι μπουλντόζες και κατέστρεψαν το φυσικό τοπίο, για να μη βλέπεις τη θάλασσα.  Είναι ένα ελάχιστο παράδειγμα  και απαντώντας στην ερώτηση  λέω ότι τόσο η θεματολογία,  όσο και η αισθητική των έργων  μου  επηρεάστηκε  από την αρνητική εικόνα της  Αθήνας  κυρίως.

-Η ελληνική αρχιτεκτονική, τόσο η παραδοσιακή όσο και η σύγχρονη, είναι πάντα μια ενδιαφέρουσα αντίθεση στο αστικό τοπίο. Πώς αντανακλούσε αυτή η σχέση μέσα από τα έργα σας και ποια στοιχεία της αρχιτεκτονικής σάς γοήτευαν ιδιαίτερα κατά την καλλιτεχνική σας διαδικασία;

– Από το  1940 έχω ζήσει σε διάφορες γειτονιές της Αθήνας με την οικογένεια μου.

Σε κάποια από αυτές, στα όρια Παγκρατίου με Καισαριανή,  το ρετιρέ  (γαλλική  λέξη) πρόσφερε την πολυπόθητη φράση «Έχει  όλη την θέα»!!!!

Έβλεπες περιμετρικά όλες τις παρανομίες. Τα αυθαίρετα δώματα, τα κάθε λογής στοιβαγμένα σαράβαλα και ένα δάσος από κεραίες της Τηλεόρασης να στέκονται ως άγρυπνοι φρουροί. Ευτυχώς που ακουμπούσε το βλέμμα στον Υμηττό, το αγαπημένο μου βουνό!

Ο κόσμος μέχρι και τα τέλη του 1970 ήταν διαφορετικός. Κάτι είχε απομείνει στις πόλεις που θύμιζε μια άλλη ξεχασμένη Ελλάδα.  Σε αυτές τις αναμνήσεις επιστρέφεις όταν γερνάς συγκρίνοντας  το τότε με το τώρα.

Διαχωρίζω το «αγαπώ» από το «γοητεύομαι». Αγαπούσα  την παλιά γειτονιά στα Πατήσια των  παιδικών μου χρόνων, αλλά δεν τα έβρισκα γοητευτικά.

Είχα την τύχη να ταξιδέψω στα νιάτα μου. Είτε όταν δούλευα σε ταινίες ελληνικές ή ξένες που γυρίζονταν στην Ελλάδα, είτε με τον άνδρα μου και τα παιδιά μας σε όμορφα μέρη.

Υπάρχουν λίγα  νεανικά μου έργα ως μια αποτύπωση  εκείνης της εποχής. Με  γοήτευαν τα νησιά, Μήλος, Νάξος, Σαντορίνη, Κέα, Σκύρος, Χίος! Η  σοφία  και η ομορφιά στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική των νησιών, μοιάζει παιχνίδι κυβισμού.  Ανακάλυπτες την κρυμμένη ιδιοφυία κάποιων  απλών ανθρώπων όπως είχε μεταδοθεί από γενιά σε γενιά. Μικροί οι οικισμοί, αλλά χτισμένοι  σαν μια μεγάλη αγκαλιά!

Η αντίθεση με τα αστικά  τοπία είναι ολοφάνερη. Με γοήτευαν διάφορα, όπως αυτό που λέω «παιχνίδι κυβισμού» κι άλλα που μπορούν  να σε  παρασύρουν στο γραφικό αποτύπωμα. Το απέφυγα, αν και ήξερα ότι το γραφικό πουλάει.

Την Σαντορίνη την έχουν ζωγραφίσει  πολλοί ζωγράφοι, όμως κανείς νομίζω  όπως ο Λουκάς Βενετούλιας. Έχει δουλέψει αστικά τοπία επίσης, έργα λιτά, μοναδικής δύναμης, που αν είχαν γίνει από  δυτικό-ευρωπαίο ζωγράφο, θα τα θεωρούσαν κορυφαία ! Και είναι.

Τα αστικά σπίτια  που έβλεπες σε όλη σχεδόν την παράκτια Ελλάδα και την ορεινή, από την Ήπειρο μέχρι τη  Μάνη ήταν χτισμένα  με τη λογική για  τη σωστή ανθρώπινη διαβίωση και προστασία και δεν τους έλειπε η αισθητική!   Αυτό ζητάει η καθημερινή ζωή!

Η Κρήτη, που την επισκεφτήκαμε αρκετές φορές, είχε τα παλιά  βενετσιάνικα σπίτια ως παραδοσιακά. Με είχαν μαγέψει κι έχω  κρατήσει  λίγα έργα και ακουαρέλες που τις  είχα δουλέψει  επί τόπου.  Τα σχέδια τα δώρισα σε ένα Μουσείο.

Η μαγεία όμως τόπων, όπως το Φραγκοκάστελλο πάει, εξαφανίστηκε από τον υπερ-φορτωμένο τουρισμό. Πήρε μαζί και τη φαντασία μας που ζωντάνευε τους σιδερόφρακτους ιππότες  να καλπάζουν επάνω στα κύματα!

Με τη μετάλλαξη που έχει κατακυριεύσει  τοπία και τόπους,  η σύγκριση και η αναθεώρηση είναι αναπόφευκτες. Προσθέτω και λίγη νοσταλγία  με ωραιοποίηση, ας  μη κρυβόμαστε. Αντιμετώπισα τη συμπίεση με κάποιους υπαινιγμούς μέσα από την ποίηση.

-Η αστικοποίηση, με τις πυκνές κατασκευές και την απουσία ανοιχτών χώρων, αποτελεί μια σημαντική πρόκληση για την καθημερινή ζωή. Πώς αντανακλούσε αυτή η “συμπίεση” του αστικού τοπίου στα έργα σας, και πώς αντιμετωπίζατε αυτή την αντίθεση στην τέχνη σας;

– Εδώ δεν μιλάμε για αντίθεση του παραδοσιακού με το σύγχρονο, αλλά για αποκαθήλωση.

Η Αθήνα  μου έδωσε την έμπνευση επειδή  την εκφράζει ακριβώς ως μορφή «συμπίεσης» του αστικού τοπίου που συνεχώς επεκτείνεται επιθετικά κατατρώγοντας το πράσινο! Φαίνεται να έχει αδυναμία σ’ αυτό το χρώμα.

Στα έργα μου έχει κυριαρχήσει το γκρίζο, γιατί δεν μπορώ να ξεφύγω από  αυτό.  Το αντιμετώπισα σε μια προσπάθεια  καταγραφής  του άναρχου αστικού τοπίου. Καθόλου ελκυστική πρόταση, το γνωρίζω.  Με εμπνέει αυτός ο αλλοτριωμένος χώρος  που είναι έργο κατασκευασμένο «από» και « για» τον άνθρωπο.

Με  αγάπη για την ποίηση – που δεν την άγγιξα  με τα γραπτά μου επειδή τη σέβομαι – δούλεψα κάποιες ενότητες έργων μου μπολιάζοντας τες με λίγο χρώμα, στη γκάμα του μπλε, με σιένα, ώχρα, λάκα ρόζα.

Ήθελα να αναδύονται  πόλεις άναρχες, ασφυκτικές, μονότονες μέσα από μια ποιητική ματιά.  Κάποια στιγμή μου καρφώθηκε ο τίτλος «ΤΟΠΙΑ  της  ΠΑΡΑΚΜΗΣ», που έδωσα στην πρώτη  μου   μεγάλη ενότητα  και σε μια άλλη « ΠΟΛΕΙΣ – ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΙ», ως  μια αφήγηση, μια κατάθεση για  την παρουσία των ανθρώπων μέσα από την απουσία τους. Αυτό  ενσωμάτωσα ως αντίθεση στη δουλειά μου.

Σε όλες τις  ενότητες  έργων μου  βάζω τίτλους  επειδή πιστεύω ότι κατευθύνουν τον θεατή – αποδέκτη στην πρόθεση του καλλιτέχνη. Οι πολλές επεξηγήσεις  που  διαβάζουμε (αν το αντέχουμε) μάλλον μπερδεύουν, παρά επεξηγούν την εικόνα.

-Πώς βλέπετε την εξέλιξη της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια;

-Η σύγχρονη τέχνη έχει απλώσει τα πλοκάμια της  σε όλες τις τάσεις που πρωτοεμφανίζονται και διασκορπίζονται από κάποια μεγάλα διεθνή κέντρα.

Τα σημαντικά θέματα που αντιμετωπίζουν οι καλλιτέχνες είναι παγκόσμια.  Όλοι και όλα μοιάζουν παγιδευμένα σε ένα ιστό!

Έχουν καταργηθεί τα σύνορα στη σύγχρονη τέχνη και δεν ξέρω αν «η εξέλιξη» είναι αυτό που εννοούσαμε τον 20ο αιώνα.  Εξέλιξη θεωρώ  ένα βήμα παραπέρα προς μια άλλη, νέα, κατεύθυνση.

Είναι εξέλιξη η εικόνα που δηλώνεται ως ζωγραφική και φωνάζει από μακριά ως  πιστή αντιγραφή από φωτογραφία;

Ή, η  εικόνα-παραθυράκι στο διαδίκτυο, που την  εχνάς μόλις  ανοίξεις την επόμενη;

Ψάχνω και χαίρομαι να βρίσκω καλές προτάσεις, όχι μόνο καλή ζωγραφική, που ευτυχώς  απασχολεί σοβαρά  και νεότερες γενιές καλλιτεχνών, έστω σε μικρό ποσοστό.

–Ποια πιστεύετε ότι είναι τα πιο σημαντικά ζητήματα ή θέματα που αντιμετωπίζουν οι Έλληνες καλλιτέχνες σήμερα;

-Έχει διπλασιαστεί ο παγκόσμιος πληθυσμός τα τελευταία 50 χρόνια. Φυσικό είναι να μιλάμε για υπερπληθυσμό και στο χώρο της τέχνης  λόγω παγκοσμιοποίησης. Όσο για τα σημαντικά ζητήματα αντιλαμβάνομαι  να τα αντιμετωπίζουν διαφορετικά οι νέοι καλλιτέχνες  από τους  άνω των πενήντα, όχι μόνο στην Ελλάδα.  Οι νέοι παρασύρονται  από τα σύγχρονα ρεύματα και την ευκολία της τεχνολογίας.  Οι τάσεις εκπορεύονται  από το Σύστημα  προς την κατεύθυνση που σκοπεύει.  Εκεί  κατευθύνει το κοπάδι.

Σε προηγούμενους αιώνες  δούλευαν ως αιώνια  θέματα τα θρησκευτικά, τα μυθολογικά και τα βουκολικά.

Πιστεύω ότι το βάρος πέφτει στην ποιότητα της δουλειάς, όχι τόσο στο θέμα.   Αν δηλαδή κατέχεις το υλικό και τον τρόπο – παλιά λέγαμε την ματιέρα και την μανιέρα – για όσα θέλεις να  πεις.   Δεν αρκεί η εντύπωση, αυτήν όμως νομίζω ότι σήμερα  επιδιώκουν οι νέοι Έλληνες καλλιτέχνες, όχι τα σημαντικά ζητήματα  που μας περικυκλώνουν.

-Η σύγχρονη ελληνική τέχνη δείχνει να επηρεάζεται από διεθνείς τάσεις, αλλά και από την πολιτιστική μας κληρονομιά. Ποιος είναι ο τρόπος με τον οποίο βλέπετε αυτή τη σύζευξη; Πιστεύετε ότι η ελληνική ταυτότητα μπορεί να εκφραστεί αποτελεσματικά μέσω της σύγχρονης τέχνης;

-Σήμερα  στο πρώτο τέταρτο (Q1) του 21ου αιώνα,  η επικαιρότητα  επηρεάζει τις/ τους Έλληνες καλλιτέχνες νομίζω σ’ ένα μικρό ποσοστό. Εννοώ, οι πόλεμοι, η  μετανάστευση,  οι επιδημίες  αποδίδονται κάπως απλοϊκά, όπως φάνηκε με την επιδημία του Covid.

Τα καθημερινά, η μοναξιά,  η βία, το σεξ, το περιβάλλον;

Ναι, τους επηρεάζει. Δεν έχω συνολική εικόνα. Είναι δουλειά των θεωρητικών  της τέχνης.

Προσωπικά πιστεύω ότι τους  απασχολούν τα ψυχολογικά που μπερδεύονται  σε μια πολυεπίπεδη μορφή της τέχνης  που συνεχώς διαστέλλεται και  εισάγεται από τα μεγάλα διεθνή κέντρα.

Δεν ξέρω που μπορεί να φτάσει, όταν ανακατεύονται σε μια χρωματική σαλάτα: φρούτα, δράκοι, νεκροκεφαλές, νοσηρά γυμνά και σύμβολα που έχει ως ταυτότητα την παγκοσμιοποίηση.

Κάποια «όρια»  για τον άνθρωπο που συνεχώς αναζητούνται μέσα από  σύγχρονες μορφές τέχνης, πιστεύω ότι αφορούν στην ψυχιατρική και τις συνακόλουθες επιστήμες.

Μετά την εποχή των σπηλαίων, κάθε μορφή τέχνης  φαίνεται ως μια αλυσίδα αλληλο- επιδράσεων. Γνωστό αυτό.

Η νέα χιλιετία  σπάει τα καλούπια. Η τέχνη  στην Ελλάδα εν μέρει το ακολουθεί και εν μέρει παραμένει σε μια μορφή ελληνικής ταυτότητας, συνήθως γραφικής.

Αλλά για  ποια ελληνική ταυτότητα  μπορούμε να μιλάμε;

Ο Θεόφιλος και οι πραγματικοί ναϊφ ανήκουν στο παρελθόν  κι ως έτσι τους τιμούμε.

Μου φαίνονται  δυσδιάκριτα τα όρια , τι εννοείται ελληνική ταυτότητα και τι πολιτιστική κληρονομιά. Εδώ έχουμε παλίμψηστα Πολιτισμών που  άφησαν ίχνη από την Νεολιθική εποχή! Τα ίχνη από τον  υλικό  πολιτισμό και τον άυλο συνυπήρχαν  στην Ελλάδα  μέχρι και τα μέσα  του 1950.  Μετά ο άυλος μεταμφιέστηκε σε φεστιβαλικός και κατέκτησε όλη  την επικράτεια!

Η σύζευξη;

Είναι δύσκολη ερώτηση, επειδή δεν μπορούμε  να συμπεριλάβουμε  στην ίδια κατηγορία  τον Νίκο Εγγονόπουλο με αυτόν που ζωγραφίζει βλαχοπούλες και καραβάκια. Όχι μόνο όσα φαίνονται, κυρίως  όσα κρύβονται που δύσκολα εξηγούνται με λόγια, αυτά κρατάνε το μαγικό κλειδί κι ανοίγουν πόρτες στο χώρο της τέχνης.

Εμένα με συγκινούν τα έργα που εκπέμπουν το σήμα τους: «εδώ είμαι, αυτό θέλω να πω» και το καταφέρνουν μέσα από μια υψηλής ποιότητας δουλειά!  Στο νου μου έρχονται ως σύζευξη  οι εξαίρετες  εκθέσεις του γλύπτη Θόδωρου Παπαγιάννη  που στήθηκαν στο αίθριο του Μουσείου Μπενάκη /Πειραιώς  και το Βυζαντινό Μουσείο  το 2012!

Η πολιτιστική μας κληρονομιά είναι ένα τεράστιο κεφάλαιο, δεν αγγίζεται σε λίγες φράσεις.  Αλλά στη σιωπή, σίγουρα καταποντίζεται.  Φοβάμαι πως η  γενιά της παγκοσμιοποίησης που συμπεριλαμβάνει την ελληνική νέα γενιά  δεν ενδιαφέρεται για  τη λογοτεχνία, την ποίηση, τη μουσική, τον χορό, τις εικαστικές τέχνες και λαμπρύνεται ο κόσμος τους από  προσωρινούς σελέμπριτις. Τουλάχιστον αυτό νομίζω να συμβαίνει σ’ ένα μεγάλο ποσοστό.