Η πρόσφατη ενότητα έργων της Κάτιας Βαρβάκη, με τίτλο «Έρως και Ψυχή», που παρουσιάζεται στο Καφέ του Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, συνιστά μια βαθιά εικαστική και στοχαστική κατάδυση στον διαχρονικό μύθο της ένωσης του ανθρώπινου με το θείο. Όχι ως απλή αναφορά σε μια εμβληματική αφήγηση της αρχαιότητας, αλλά ως μια σύγχρονη ανασύνθεση του αιώνιου αιτήματος της ψυχής για υπέρβαση, δοκιμασία και τελικά ανάταση. Την έκθεση επιμελήθηκε η Ιστορικός Τέχνης Ίρις Κρητικού.
Η Βαρβάκη αντλεί την έμπνευσή της από τις κλασικές, ελληνιστικές και ρωμαϊκές συλλογές του Μουσείου, επιτρέποντας στις μορφές των αγγείων, των αναγλύφων και των γλυπτών να διαπεράσουν το προσωπικό της εικαστικό ιδίωμα. Οι γυναικείες φιγούρες που πρωταγωνιστούν στα έργα της μοιάζουν να αποδεσμεύονται από τη στατικότητα της αρχαιολογικής ύλης και να αποκτούν μια νέα, αέρινη υπόσταση. Δεν πρόκειται για αντιγραφές ή αναπαραγωγές· είναι μεταγραφές. Η καλλιτέχνις επανανοηματοδοτεί το παρελθόν, δημιουργώντας ένα ποιητικό σύμπαν όπου το τότε και το τώρα συνυπάρχουν οργανικά.
Κεντρικός άξονας της έκθεσης είναι ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής — μια αλληγορία της πορείας της ανθρώπινης ψυχής προς το θείο, μέσα από δοκιμασίες, απώλειες και επίπονες αναβάσεις. Για τη Βαρβάκη, ο μύθος αυτός αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα σε μια εποχή που περιστρέφεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από την ύλη. Η Ψυχή, ως σύμβολο της εσωτερικής αναζήτησης, γίνεται το αντίβαρο στην υλιστική καθημερινότητα· η ένωση με τον Έρωτα μετατρέπεται σε πράξη πνευματικής ολοκλήρωσης.
Η δημιουργική διαδικασία της ενότητας υπήρξε για την ίδια μια εμπειρία σχεδόν μυσταγωγική. Η περιπλάνησή της στις αίθουσες του Μουσείου πυροδότησε μια εσωτερική αναστάτωση: τα εκθέματα άρχισαν να ζωντανεύουν μπροστά της, να αφηγούνται ιστορίες γυναικών, παιδιών, γιορτών και μαχών. Ιδιαίτερα οι γυναικείες μορφές — μαινάδες, σειρήνες, άρπυιες, Αφροδίτες, κόρες — την συγκίνησαν βαθιά. Στα μάτια τους διέκρινε θλίψη, δύναμη, επιθυμία, απώλεια. Από αυτή τη βιωματική εμπειρία γεννήθηκε η ανάγκη να τις επαναφέρει στο παρόν, να τους προσφέρει μια «δεύτερη ζωή».
Στο εικαστικό της λεξιλόγιο, η ύλη κατέχει πρωταγωνιστικό ρόλο. Μολύβια ακουαρέλας πάνω σε ξύλο, ρόδινα και πορτοκαλί χρώματα, χαρτιά από γυναικεία περιοδικά, παλίμψηστα και σύρματα συνθέτουν ένα πολυεπίπεδο περιβάλλον. Το εφήμερο υλικό —οι σελίδες ενός περιοδικού, τα σύγχρονα θραύσματα εικόνων— ενσωματώνεται στην επιφάνεια του έργου και μεταμορφώνεται σε φορέα διαχρονικού νοήματος. Η υλικότητα δεν αναιρεί το άυλο· το υπηρετεί. Μέσα από αυτή τη συνύπαρξη, η καλλιτέχνις γεφυρώνει το παρελθόν με το παρόν, μετατρέποντας τη σύγχρονη εικόνα σε φορέα μνήμης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η είσοδός της στην τρίτη διάσταση. Για πρώτη φορά, η Βαρβάκη ζωγραφίζει πάνω σε πήλινα βάζα, συνομιλώντας άμεσα με την αγγειοπλαστική παράδοση που την ενέπνευσε. Ενώνει θραύσματα διαφορετικών παραστάσεων, προσθέτει σύγχρονες δυναμικές γυναικείες μορφές και δημιουργεί νέες αφηγήσεις που φέρουν τα ίχνη τόσο της αρχαιότητας όσο και της σημερινής εμπειρίας. Τα αγγεία δεν λειτουργούν ως διακοσμητικά αντικείμενα, αλλά ως φορείς μύθου και μνήμης· ως επιφάνειες όπου εγγράφεται μια προσωπική μυθολογία.
Οι γυναικείες φιγούρες της δεν ανήκουν σε συγκεκριμένα πρόσωπα. Είναι αρχέτυπα που διατρέχουν τον χρόνο — γυναίκες με επιθυμίες, αγωνίες και ματαιώσεις. Τα ενδύματά τους συνδυάζουν κομμώσεις και στοιχεία του παρελθόντος με σύγχρονα σύμβολα θηλυκότητας, όπως τα τακούνια ή τα εφαρμοστά φορέματα. Μέσα από αυτή τη συνάντηση εποχών, η Βαρβάκη υπογραμμίζει τη διαχρονικότητα της γυναικείας εμπειρίας, αλλά και τη διαρκή της μεταμόρφωση.
Η ίδια αντιλαμβάνεται την τέχνη ως μια επίπονη ανάβαση. Η δημιουργία εμπεριέχει δοκιμασίες, αμφιβολίες και εσωτερικές συγκρούσεις· κάθε ολοκλήρωση αποτελεί μια μικρή κατάκτηση πριν από την επόμενη κορυφή. Όπως η Ψυχή του μύθου, έτσι και η καλλιτέχνις διανύει μια πορεία συνεχούς αναζήτησης, όπου ο Έρως λειτουργεί ταυτόχρονα ως δύναμη ένωσης και ως πεδίο δοκιμασίας.
Το γεγονός ότι η έκθεση φιλοξενείται στο Καφέ του Μουσείου προσδίδει μια ιδιαίτερη διάσταση στην εμπειρία του θεατή. Ο χώρος δεν είναι ουδέτερος· αποτελεί προέκταση του ίδιου του Μουσείου. Οι επισκέπτες κινούνται ανάμεσα στα έργα, πίνουν τον καφέ τους, συνομιλούν, ενώ δίπλα τους οι μυθολογικές γυναίκες της Βαρβάκη μοιάζουν να αφηγούνται σιωπηλές ιστορίες. Έτσι, η τέχνη εντάσσεται στη ροή της καθημερινότητας, διατηρώντας ωστόσο την ποιητική της ένταση.
Αν η έκθεση «Έρως και Ψυχή» μπορούσε να συνοψιστεί σε μια φράση, αυτή θα ήταν «ανάταση και χαρά». Μέσα από την έντονη δημιουργική της περίοδο, η Κάτια Βαρβάκη κατέκτησε μια νέα κορυφή στην πορεία της, μετατρέποντας τον αρχαίο μύθο σε σύγχρονη εμπειρία. Την έκθεση επιμελήθηκε η ιστορικός τέχνης, Ίρις Κρητικού.
Το αποτέλεσμα είναι μια έκθεση που δεν κοιτά απλώς προς το παρελθόν, αλλά το ενεργοποιεί — προσκαλώντας τον θεατή να ακολουθήσει και εκείνος τη δική του εσωτερική διαδρομή από το αγγείο στο σήμερα, από την ύλη στην ψυχή.
