Συνέντευξη στη Ζέτα Τζιώτη

Στην Πινακοθήκη του Πολυκεντρικού Μουσείου των Αιγών, η έκθεση «Γυναίκες Μαγικές» της ζωγράφου Ειρήνης Κανά άνοιξε έναν νέο κύκλο διαλόγου ανάμεσα στη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία και την πολιτιστική κληρονομιά. Μετά τις σημαντικές εκθέσεις των Χρήστου Μποκόρου, Γιώργου Ρόρρη και Στέφανου Δασκαλάκη, το κοινό είχε την ευκαιρία να γνωρίσει έναν εικαστικό κόσμο γεμάτο χρώμα, ευαισθησία, συμβολισμούς και ονειρικές γυναικείες μορφές.

Οι γυναίκες της Ειρήνης Κανά κινούνται ανάμεσα στη μνήμη, το παραμύθι και τη φύση. Άλλοτε τρυφερές, άλλοτε αισθησιακές, πάντοτε όμως αινιγματικές και βαθιά ανθρώπινες, μοιάζουν να συνομιλούν με τις γυναίκες της αρχαίας Μακεδονίας που δεσπόζουν στους χώρους του Μουσείου των Αιγών. Το χρώμα στα έργα της λειτουργεί σχεδόν σαν μουσική, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα που υπερβαίνει την απλή αναπαράσταση και αγγίζει το συναίσθημα.

Με αφορμή την έκθεση, συνομιλήσαμε με την αναπληρώτρια προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας, Γεωργία Στρατούλη, η οποία οραματίστηκε και στήριξε τη φιλοξενία της έκθεσης, καθώς και με την ίδια την καλλιτέχνιδα, Ειρήνη Κανά. Μας μίλησαν για τη γυναικεία παρουσία στην τέχνη, τη δύναμη του χρώματος, τη σχέση του παρελθόντος με το παρόν και τον ιδιαίτερο διάλογο που αναπτύσσεται ανάμεσα στις μορφές της ζωγράφου και τις ιστορικές μνήμες των Αιγών.

-Κυρία Στρατούλη, πώς προέκυψε η ιδέα της έκθεσης «Γυναίκες Μαγικές»;

-Γ.Σ: Η έκθεση εντάσσεται στη σταθερή προσπάθεια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας να αναπτύσσει γόνιμους διαλόγους ανάμεσα στην πολιτιστική κληρονομιά και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία.

Παράλληλα, αποτελεί τη φυσική συνέχεια μιας συζήτησης που άνοιξε το 2025 στην Πινακοθήκη του Πολυκεντρικού Μουσείου Αιγών με την έκθεση «Γυναίκες Απτές» με έργα των Στέφανου Δασκαλάκη και Γιώργου Ρόρρη από τη Συλλογή του Ιορδάνη Κοτζαϊβάζογλου. Εκεί οι γυναίκες παρουσιάζονταν ως πρόσωπα οικεία, γήινα και βαθιά ανθρώπινα.

Στην περίπτωση της Ειρήνης Κανά, ο διάλογος συνεχίζεται με έναν διαφορετικό τρόπο: οι γυναίκες της είναι ονειρικές, συμβολικές και αρχετυπικές, μορφές που κινούνται ανάμεσα στη μνήμη, τον μύθο και τη φαντασία.

Στις Αιγές, άλλωστε, οι γυναίκες είναι παντού.

-Μιλήστε μας για τις βασίλισσες-ιέρειες της αρχαίας Μακεδονίας;

-Γ.Σ: Οι εμβληματικές βασίλισσες-ιέρειες της αρχαίας Μακεδονίας, με τα χαρακτηριστικά σκήπτρα και διαδήματά τους, τα πλούσια κοσμήματα και τις εντυπωσιακές ζώνες τους, καθώς και τον καίριο ρόλο τους στη θρησκευτική και πολιτική ζωή του μακεδονικού βασιλείου, βρίσκονται στο επίκεντρο της μόνιμης έκθεσης του Κεντρικού Κτιρίου του Πολυκεντρικού Μουσείου των Αιγών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η περίφημη «Δέσποινα των Αιγών», μια μορφή που εξακολουθεί να εκπέμπει κύρος, μυστήριο και γοητεία περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια μετά την εποχή της.

Όταν γνωρίσαμε το έργο της Ειρήνης Κανά, αισθανθήκαμε ότι αυτές οι γυναίκες είχαν βρει τις σύγχρονες συνομιλήτριές τους. Οι μορφές της δεν είναι προσωπογραφίες συγκεκριμένων προσώπων· λειτουργούν ως φορείς μνήμης, συναισθημάτων και εμπειριών που υπερβαίνουν τον χρόνο.

-Πώς συνομιλούν οι γυναίκες της Ειρήνης Κανά με την ιστορία των Αιγών;

-Γ.Σ: Η έκθεση «Γυναίκες Μαγικές» ήρθε να συνεχίσει και να διευρύνει τον διάλογο που έχει ήδη ξεκινήσει στο Πολυκεντρικό Μουσείο των Αιγών γύρω από τη γυναικεία παρουσία στην τέχνη και την ιστορία. Στόχος μας δεν ήταν να αντιπαραθέσουμε το παρελθόν με το παρόν, αλλά να δημιουργήσουμε έναν χώρο συνάντησης, όπου οι γυναίκες των Αιγών και οι γυναίκες της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας μπορούν να συνομιλήσουν μεταξύ τους και να αναδείξουν τη διαχρονική δύναμη της γυναικείας παρουσίας μέσα από διαφορετικές εποχές και διαφορετικές μορφές έκφρασης.

–Κυρία Κανά, ποιο ήταν το συναίσθημα ή η ιδέα που θέλατε πρωτίστως να αποτυπώσετε έργα;

– Ε.Κ: Μες από τα συγκεκριμένα  έργα, επιδιώκω ν αποτυπωθεί  ένα μεγάλο μέρος από το φάσμα της  ανθρώπινης γκάμας συναισθημάτων, ιδεών,  βιωμάτων κα συμβολισμών .

Με το χρώμα κυρίως,  αλλά  και μέσα από  την σύνθεση και την γραφή μου, μιλάω για  τον τρόπο που βιώνω τον κόσμο. Μια εσωτερική εμπειρία όπου το ονειρικό υπερβαίνει το πραγματικό .  Αλλά  επειδή η τέχνη συνδέεται με προσωπικές εμπειρίες , οι ερμηνείες διαφέρουν . Ο θεατής απ την πλευρά του,  συνδέει  το έργο με την δική του  την ύπαρξη , τις προσδοκίες του..  Πάντα υπάρχει ο χώρος για μια νέα ερμηνεία  .

-Πόσο σημαντική θεωρείτε αυτή τη συνάντηση διαφορετικών μορφών πολιτιστικής έκφρασης;

– Γ.Σ: Τη θεωρώ εξαιρετικά σημαντική, γιατί ο πολιτισμός εξελίσσεται μέσα από τον διάλογο και τη συνάντηση διαφορετικών κόσμων. Όταν ένας επισκέπτης βλέπει ένα έργο σύγχρονης τέχνης να συνομιλεί με τα αρχαιολογικά τεκμήρια, αρχίζει να κάνει συνδέσεις που ίσως διαφορετικά δεν θα έκανε. Αντιλαμβάνεται ότι ζητήματα όπως η μνήμη, η ταυτότητα, η θέση της γυναίκας, η αγάπη, η απώλεια ή η ανάγκη για δημιουργία δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν, αλλά εξακολουθούν να μας απασχολούν και σήμερα.

Η συνάντηση της σύγχρονης τέχνης με την αρχαιολογία και την ιστορία δημιουργεί νέες αναγνώσεις και νέους τρόπους κατανόησης τόσο του παρελθόντος όσο και του παρόντος. Μέσα από αυτές τις συνέργειες αναδεικνύεται η διαχρονικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας και ενισχύεται ο ρόλος του μουσείου ως ενός ζωντανού χώρου που δεν περιορίζεται στη διαφύλαξη της ιστορίας, αλλά συμβάλλει ενεργά στην παραγωγή νέων νοημάτων και στη διαμόρφωση σύγχρονου πολιτιστικού διαλόγου.

-Πώς επηρεάζει η παρουσία των Αιγών και της μακεδονικής ιστορίας τον τρόπο που βιώνει κανείς τα έργα σας; 

-Τα έργα βιώνονται όχι μόνο σαν αισθητικά αντικείμενα αλλά και ως φορείς μνήμης, πολιτισμού και εμπειρίας . Ο θεατής αισθάνεται ότι συνομιλεί με διαφορετικές εποχές , βιώνει την ιστορική διαδρομή .., Συγκίνηση, νοσταλγία. Ο χώρος του μουσείου ενισχύει την ύπαρξη του  έργου, η ιστορικότητα του περιβάλλοντος δημιουργεί πλαίσιο όπου το έργο αποκτά τελετουργική διάσταση. Το πολιτισμικό στοιχείο υπεισέρχεται στην προσωπική εμπειρία.

-Με ποια κριτήρια επιλέγονται οι εικαστικές δράσεις που παρουσιάζονται στο μουσείο;

–Γ.Σ: Βασικό μας κριτήριο είναι η δυνατότητα μιας καλλιτεχνικής πρότασης να αναπτύξει έναν ουσιαστικό διάλογο με τον τόπο, την ιστορία και τις αφηγήσεις που φιλοξενεί το Μουσείο. Δεν μας ενδιαφέρει μόνο η παρουσίαση έργων υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας, αλλά και η ικανότητά τους να ενεργοποιούν νέες αναγνώσεις του παρελθόντος.

Εξίσου σημαντική είναι η καταλληλότητα κάθε πρότασης για τον συγκεκριμένο μουσειακό και αρχαιολογικό χώρο. Τα έργα και οι δράσεις οφείλουν να εντάσσονται οργανικά στο ιδιαίτερο περιβάλλον των Αιγών, να συνομιλούν με τα μνημεία και τις συλλογές και να αξιοποιούν δημιουργικά τις δυνατότητες που προσφέρει αυτό το μοναδικό πολιτιστικό τοπίο, πάντοτε με σεβασμό στον χαρακτήρα και την ιστορική του βαρύτητα.

Παράλληλα, μας ενδιαφέρει ο εκπαιδευτικός και κοινωνικός χαρακτήρας των δράσεων. Το μουσείο είναι για εμάς ένας ζωντανός χώρος γνώσης, έρευνας και πολιτιστικής δημιουργίας. Για τον λόγο αυτό αναζητούμε προτάσεις που υπερβαίνουν την απλή θέαση, ενθαρρύνουν τον διάλογο και τον προβληματισμό και βοηθούν το κοινό να συνδέσει την πολιτιστική κληρονομιά με τα ερωτήματα και τις αναζητήσεις του σήμερα.

Με άλλα λόγια, αναζητούμε καλλιτεχνικές προτάσεις που έχουν κάτι ουσιαστικό να πουν μέσα σε αυτόν τον χώρο. Προτάσεις που μπορούν να συνομιλήσουν με τις ιστορίες που αφηγούνται οι Αιγές και να προσφέρουν στον επισκέπτη μια νέα εμπειρία θέασης, σκέψης και κατανόησης.

-Ποια είναι τα στοιχεία που κυριαρχούν στα έργα σας; Πώς καταλήγετε σε αυτά;

– Ε.Κ: Με κυρίαρχο το χρώμα, θέλω να δημιουργήσω μία ιστορία για γυναίκες, να μιλήσω για  τις  εμπειρίες τους , τον χώρο τους, τα χρώματα του πλανήτη μέσα από την γυναικεία ματιά .

Οι γυναίκες μου, κυριαρχούν στον πίνακα αλλά υπάρχει και  χώρος για διάλογο μέσα από την σχέση της γυναίκας με το περιβάλλον. Εδώ, αναζητώ τις αλήθειες του κόσμου .

Θέλω να πιστεύω ότι οι γυναίκες μου ανοίγουν μυστικά περάσματα για έναν καλύτερο κόσμο.

-Κατά πόσο πιστεύετε ότι μια έκθεση σύγχρονης τέχνης μέσα σε ένα αρχαιολογικό μουσείο μπορεί να δημιουργήσει έναν νέο τρόπο επικοινωνίας με τον επισκέπτη;

– Γ.Σ: Πιστεύω ότι μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο ο επισκέπτης προσεγγίζει το μουσείο και την πολιτιστική κληρονομιά. Ένα αρχαιολογικό μουσείο αφηγείται ιστορίες του παρελθόντος μέσα από αντικείμενα, μνημεία και τεκμήρια. Η σύγχρονη τέχνη, από την άλλη, θέτει ερωτήματα που αφορούν το παρόν. Όταν αυτά τα δύο συναντώνται, δημιουργείται ένας γόνιμος διάλογος ανάμεσα σε διαφορετικές εποχές και διαφορετικούς τρόπους κατανόησης του κόσμου.

Η σύγχρονη τέχνη μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε τα αρχαιολογικά ευρήματα με διαφορετικά μάτια. Συχνά, όταν στεκόμαστε μπροστά σε ένα αντικείμενο δύο ή τριών χιλιάδων ετών, είναι εύκολο να το αντιμετωπίσουμε ως κάτι μακρινό. Η τέχνη έχει τη δύναμη να γεφυρώνει αυτή την απόσταση, υπενθυμίζοντάς μας ότι πίσω από κάθε αντικείμενο υπήρχαν άνθρωποι με συναισθήματα, επιθυμίες, φόβους και όνειρα όχι τόσο διαφορετικά από τα δικά μας.

Στην περίπτωση των Αιγών, η σύγχρονη τέχνη λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην ιστορική μνήμη και τα ερωτήματα του σήμερα. Μετατρέπει την επίσκεψη από μια διαδικασία παρατήρησης σε μια εμπειρία προσωπικού αναστοχασμού και ουσιαστικού διαλόγου με το παρελθόν.

-Τι θα θέλατε να κρατήσει ο επισκέπτης φεύγοντας από την έκθεση «Γυναίκες Μαγικές»; 

– Ε.Κ. : Μα αυτήν την υπέροχη συνύπαρξη από τις αρχαίες γυναίκες των Αιγών με τις δικές μου . Τον γεμάτο συγκίνηση διάλογο μέσα στον χρόνο τον γεμάτο πολιτισμό, τις  πολυάριθμες παραστάσεις  ιερειών, θεαινών, καθημερινών γυναικών, των  κυριών με τα πλούσια κτερίσματα , τα κοσμήματα τους , τις ψυχές τους, τα ίχνη που έχουν αφήσει, με τις δικές μου μαγικές γυναίκες, που  είναι και μαγεμένες από  αυτό το  πολύτιμο ταξίδι μέσα στον χρόνο .

-Γ.Σ. :Θα ήθελα ο επισκέπτης να φύγει έχοντας βιώσει μια ουσιαστική συνάντηση τόσο με την τέχνη όσο και με τις πολλαπλές εκφάνσεις της γυναικείας παρουσίας μέσα στον χρόνο. Οι μορφές της Ειρήνης Κανά είναι ταυτόχρονα οικείες και αινιγματικές· μας καλούν να αναμετρηθούμε με τη μνήμη, το συναίσθημα και τη φαντασία, αλλά και να αναγνωρίσουμε σε αυτές εμπειρίες, αγωνίες και προσδοκίες που εξακολουθούν να μας αφορούν σήμερα.

Θα ήθελα, επίσης, να κρατήσει την αίσθηση ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους, στις εποχές και στις εμπειρίες. Ότι οι γυναίκες των Αιγών και οι γυναίκες της Ειρήνης Κανά, παρότι χωρίζονται από αιώνες, μπορούν να συνομιλήσουν μέσα από κοινές ανθρώπινες εμπειρίες και αξίες.

Κυρίως, θα ήθελα να φύγει έχοντας κρατήσει μαζί του κάποιο πρόσωπο. Ίσως μια γυναίκα της Κανά, ίσως μια γυναίκα των Αιγών. Να νιώσει ότι, παρά την απόσταση των αιώνων, υπάρχει κάτι που τις συνδέει: η δύναμη να δημιουργούν, να αντέχουν και να μεταμορφώνουν τον κόσμο γύρω τους. Αν η έκθεση καταφέρει να προκαλέσει συγκίνηση, σκέψη και μια αίσθηση προσωπικής σύνδεσης με αυτές τις μορφές, τότε θα έχει πετύχει τον στόχο της.

Εικαστική συμφωνία γυναικείων μορφών από την Ειρήνη Κανά στο Πολυκεντρικό Μουσείο των Αιγών