Γράφει η Ζέτα Τζιώτη

Η Έλενα Κυρκιλή είναι μια σύγχρονη καλλιτέχνιδα που αναζητά και συστήνει ένα εικαστικό σύμπαν όπου ο αυτοσχεδιασμός και η μεταμόρφωση του υλικού συγκροτούν ένα ανατρεπτικό, συναρπαστικό και βαθιά προσωπικό όραμα.

Από τη Σιωπή του Υλικού στη Φωνή της Μνήμης: Η διαδρομή μιας σύγχρονης εικαστικού

Η καλλιτεχνική της πορεία δεν υπήρξε απλώς αποτέλεσμα σπουδών, αλλά καρπός μιας διαρκούς εσωτερικής αναζήτησης, που ξεκινά από τα πρώτα χρόνια της δημιουργικής της συνειδητοποίησης. Ο δρόμος που επέλεξε ήταν πολυδιάστατος, εξελικτικός και βαθιά προσωπικός – μια πορεία που αντλεί εξίσου από την υλικότητα των πραγμάτων, όσο και από τις αφανείς διαδρομές της μνήμης και της ψυχής.

Το θεμέλιο αυτής της διαδρομής χτίστηκε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, όπου φοίτησε στο Α’ Εργαστήριο Ζωγραφικής, με καθηγητή και μέντορα τον Άγγελο Αντωνόπουλο και διαμόρφωσε κοντά του τις πρώτες της συνειδητές εκφραστικές γλώσσες.

Δάσκαλοί της, επίσης, υπήρξαν ο Μιχάλης Μανουσάκης και ο Δημήτρης Κούκος, οι οποίοι μετέδωσαν στην εικαστική της γραφή τις δονήσεις του σύγχρονου ρεαλισμού, οδηγώντας την να αναπτύξει μια προσωπική και επίκαιρη εικαστική φωνή.

Παράλληλα με τη ζωγραφική, παρακολούθησε και το Εργαστήριο Γλυπτικής του Νίκου Τρανού, όπου το έργο της άρχισε να αποκτά σωματικότητα και υλική παρουσία, καθώς και το Εργαστήριο Αγιογραφίας του Παύλου Σάμιου, όπου μυήθηκε στην εικονολογική και πνευματική διάσταση της φόρμας.

Η ανάγκη για διευρυμένη σκέψη και διαπολιτισμική εμπειρία την οδήγησε στον Καναδά, όπου φοίτησε στο University of Western Ontario, σε πρόγραμμα Liberal Arts, αποκτώντας μια σφαιρική και διαθεματική προσέγγιση στην τέχνη και τον πολιτισμό. Συμπληρωματικά, εμβάθυνε και στο σχέδιο μόδας μέσα από σπουδές στη σχολή Βελουδάκη, εμπλουτίζοντας το οπτικό της λεξιλόγιο με στοιχεία ρυθμού, υφής και αισθητικής ισορροπίας.

Μια τέχνη που διαστέλλεται: Υλικά, Χειρονομίες και Αντιστάσεις

Το έργο της χαρακτηρίζεται από ποικιλία τεχνικών και μέσων καθώς και από έντονο υλικό διάλογο. Από τις ελαιογραφίες έως τις μεικτές τεχνικές, τα κολλάζ και τις γλυπτικές παρεμβάσεις, η καλλιτέχνις δεν περιορίζεται στις δύο διαστάσεις. Συνδυάζει νήματα, ξύλο, υφάσματα, κεντήματα, κορνίζες και found objects, μετατρέποντας την επιφάνεια σε πεδίο έκρηξης και νοήματος. Τα έργα της επαναπροσδιορίζουν τη ζωγραφική ως αντικείμενο με ύλη, βάθος και αφηγηματική υπόσταση.

Οι πινελιές της – έντονες, χειρονομιακές – μεταφέρουν την παλμική ενέργεια της δημιουργικής πράξης. Η γραφή της μοιάζει να αντλεί από το προσωπικό και το συλλογικό υποσυνείδητο, καθιστώντας τον καμβά όχημα εξομολόγησης, ενσυναίσθησης και απελευθέρωσης. Η χρήση παράδοξων υλικών όπως πόμολα, καπάκια, διπλωμένα χαρτιά και εύθραυστα αντικείμενα καθημερινότητας, μετατρέπει το “ευτελές” σε πολύτιμο, προσδίδοντας στο έργο της μια ιδιότυπη υλικότητα που ακροβατεί ανάμεσα στο 2D και το 3D, στην ύλη και στο ίχνος.

Θεματικές αναζητήσεις: Το βίωμα ως πρώτη ύλη

Το έργο της έχει έντονα εξομολογητικό χαρακτήρα, λειτουργώντας ως παράθυρο στις προσωπικές και συλλογικές μνήμες. Οι εικόνες της μοιάζουν με “σπάργανα της ψυχής” – θραύσματα που έχουν συγκρατήσει την ένταση του βιώματος, της απώλειας, της επιθυμίας ή της φαντασίας. Η εικαστική της γλώσσα ισορροπεί ανάμεσα στον αισθησιακό ρεαλισμό, τον συμβολισμό και τον παιγνιώδη αυτοσχεδιασμό.

Η αντίθεση ανάμεσα στο ευτελές και το πολύτιμο αποτελεί βασικό πυρήνα της θεματικής της. Μέσα από χιούμορ, τρυφερότητα και αισθητική ευφυΐα, επανανοηματοδοτεί το ασήμαντο, καθιστώντας το φορέα νοήματος και συναισθηματικής φόρτισης.

Συλλογές και αναγνώριση

Έργα της βρίσκονται σε σημαντικές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές: όπως Τράπεζα Πειραιώς, Μουσείο Μπενάκη καθώς και σε ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

-Έλενα, ποια ήταν η πρώτη σου μνήμη που σε συνέδεσε με την έννοια της εικόνας ως εμπειρία;

-Επτά ετών, κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στη Νέα Υόρκη, μια εικόνα έχει παραμείνει ανεξίτηλη στη μνήμη μου… Μια εφημερίδα που “χόρευε” ρυθμικά στον άνεμο. Το βλέμμα μου καθηλώθηκε για αρκετή ώρα, παρακολουθώντας με αφοσίωση αυτό το εντυπωσιακό θέαμα.

-Η ζωγραφική για εσένα είναι καταγραφή, απελευθέρωση ή αντίσταση; Ή όλα αυτά μαζί;

-Η καλλιτεχνική μου ζωή είναι μια βαθιά προσωπική αναζήτηση, μια προσπάθεια απελευθέρωσης όσων συσσωρεύονται μέσα μου και επιζητούν να αποτυπωθούν στον καμβά. Ξεκινώ κάθε έργο χωρίς προκαθορισμένο σχέδιο, αφήνοντας το χέρι μου να οδηγηθεί από μια σιωπηλή συνεργασία με το υποσυνείδητο.

Αναπόφευκτα, οι δυσάρεστες καταστάσεις που εκτυλίσσονται γύρω μας γεννούν θυμό, ένα συναίσθημα που εκφράζεται με έντονη χειρονομία ή μέσω των συμβόλων που ενσωματώνω στα κολλάζ μου. Μέσα από αυτή την αυθόρμητη και συναισθηματικά φορτισμένη προσέγγιση, κάθε έργο γίνεται μια  απόδειξη της εσωτερικής μου αλήθειας και των αντιδράσεών μου στον κόσμο.

-Χρησιμοποιείς υλικά από τον καθημερινό κόσμο: καπάκια, ύφασμα, πόμολα… Ποια είναι η σχέση σου με το «ευτελές» και το «πολύτιμο»;

-Από τότε που θυμάμαι είχα την ικανότητα να βλέπω κάθε αντικείμενο ως κάτι που μπορεί να μεταμορφωθεί και να αποκτήσει μια εντελώς νέα ταυτότητα. Αυτή η οπτική προήλθε κυρίως από τον πατέρα μου.

Τον παρακολουθούσα πώς επισκεύαζε σπασμένα αντικείμενα χρησιμοποιώντας ευτελή υλικά, δίνοντάς τους μια νέα ζωή. Ένα παράδειγμα που μου έχει μείνει έντονα είναι ένας φελλός σαμπάνιας που μετατράπηκε σε ένα λειτουργικό πόμολο για το καπάκι μιας κατσαρόλας. Για εκείνον, τίποτα δεν ήταν άχρηστο. Όλα μπορούσαν να αποκτήσουν μια νεα ιδιότητα ή να υπηρετήσουν έναν διαφορετικό σκοπό.

Έτσι από εκείνον έμαθα την αξία του να φυλάω ό,τι αρχικά φαντάζει άχρηστο, με την πεποίθηση ότι κάποια στιγμή θα του προσδώσω μια πολύτιμη θέση σε κάποιο από τα έργα μου.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της φιλοσοφίας είναι ένας σπασμένος πλάστης, ο οποίος, σε συνδυασμό με ένα “ξεμπαρκo” καπάκι, μεταμορφώθηκε σε μια κολόνα που στηρίζει το κεφάλι μιας Αφροδίτης – ένα κομμάτι γλυπτού που διασώθηκε μετά από μια πτώση.

Όλα αποκτούν μια νέα ζωή και μια διαφορετική σημασία. Κάθε αντικείμενο που μας αγγίζει, κάθε τι που περνά από τα χέρια μας, γίνεται πολύτιμο στον κόσμο της τέχνης και της δημιουργίας. Αυτή η προσέγγιση επιτρέπει στα υλικά να αφηγηθούν μια νέα ιστορία, ξεπερνώντας την αρχική τους χρήση.

-Συχνά τα έργα σου μοιάζουν να εκκινούν από το σώμα, αλλά να καταλήγουν στην ψυχή. Είναι συνειδητή αυτή η πορεία;

-Η δημιουργική διαδικασία ξεκινά με μια σωματική ενέργεια που τελικά οδηγεί σε ένα βαθύ ψυχικό ταξίδι. Αυτή η πορεία είναι κάτι περισσότερο από μια μέθοδο – είναι ο ίδιος ο τρόπος μου να υπάρχω όταν δημιουργώ.

Χάνομαι εντελώς μέσα σε αυτή τη διαδικασία, αποκομμένη από τον εξωτερικό κόσμο. Η επαφή επανέρχεται μόνο όταν σταματώ και αντικρίζω το αποτέλεσμα. Τότε, παρατηρώ και προσπαθώ να διαβάσω όσα έχω καταθέσει στον καμβά. Αυτή είναι η στιγμή της εκπνοής , της απελευθέρωσης.

… Παίρνω μια βαθιά εισπνοή και βυθίζομαι ξανά, επαναλαμβάνοντας τον κύκλο μέχρι το αποτέλεσμα να με ικανοποιήσει πλήρως. Είναι ένας διαρκής χορός μεταξύ της εσωτερικής ώθησης και της οπτικής έκφρασης, ένας αέναος κύκλος.

-Ποιοι καλλιτέχνες επηρέασαν καθοριστικά τη σκέψη σου και τη δουλειά σου;

-Αναμφίβολα, ο Robert Rauschenberg κατέχει την πρώτη θέση στις πηγές έμπνευσής μου. Θαυμάζω απεριόριστα τον τρόπο με τον οποίο θόλωσε τα όρια μεταξύ ζωγραφικής και γλυπτικής, ενσωματώνοντας αριστοτεχνικά καθημερινά αντικείμενα και ευτελή υλικά στα έργα του, δίνοντάς τους μια νέα διάσταση.

Εξίσου σημαντικοί είναι ο Willem de Kooning με τις εκρηκτικές χρωματικές του αφαιρέσεις, ο Anselm Kiefer με την εντυπωσιακή χρήση παστών και την πλούσια υλικότητα που προσδίδει στα έργα του, καθώς και ο William Turner με τους δραματικούς, εκρηκτικούς του ουρανούς και τις άγριες θάλασσες. Κάθε φορά που επισκέπτομαι την Tate Britain, μπορώ να περάσω ώρες ατενίζοντας τα έργα του Turner, καθώς ο ουρανός και η θάλασσα αποτελούν σταθερά και κυρίαρχα στοιχεία της δικής μου καλλιτεχνικής πρακτικής. Η Louise Nevelson έχει ασκήσει επίσης σημαντική επιρροή. Λατρεύω το έργο της και τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο συνθέτει το αγαπημένο μου υλικό, το ξύλο, δημιουργώντας επιβλητικές και πολυδιάστατες συνθέσεις.

Πέρα από αυτούς, υπάρχουν πολλοί άλλοι καλλιτέχνες των οποίων συγκεκριμένα έργα λειτουργούν ως ανεξάντλητες πηγές έμπνευσης και δημιουργίας.

-Στην τελευταία σου έκθεση, οι «Συλλογές του βλέμματος», τα έργα μοιάζουν με συνθέσεις μνήμης. Πώς ορίζεις τη μνήμη εικαστικά;  

-Οι μνήμες αποτελούν το σύνολο των βιωμάτων, των γνώσεων και των εικόνων που μας έχουν επηρεάσει βαθιά στο πέρασμα του χρόνου και έχουν αποθηκευτεί στο υποσυνείδητο. Είναι το αρχείο της ζωής μας, γεμάτο με όσα μας έχουν αγγίξει και διαμορφώσει.

Όταν δημιουργώ, είναι σαν το μυαλό μου να βουτάει στα βάθη του υποσυνείδητου, ανασύροντας ό,τι αιωρείται εκεί – όσα έχουν την ανάγκη να αναδυθούν  στην επιφάνεια, όσα πρέπει να αφηγηθούν ξανά την ιστορία τους.

-Η τέχνη σου είναι κατά κάποιον τρόπο βιωματική. Ποιο συναίσθημα σού είναι πιο οικείο όταν δημιουργείς; Η χαρά; Η νοσταλγία; Η αγωνία;

-Βιώνω όλο το φάσμα των συναισθημάτων, και είναι φυσικό αυτές οι εκφάνσεις να αποτυπώνονται στα έργα μου. Είμαι ένα χαρούμενο άτομο με χιουμοριστική διάθεση, και αυτή η πλευρά μου αναδεικνύεται σε πολλά από τα έργα μου.

Ωστόσο, νιώθω επίσης την ανάγκη να δημιουργώ έργα με μια πιο βαθιά υπόσταση. Αυτή είναι η άλλη μου πλευρά, μέσα από την οποία προσπαθώ να ανακαλύψω τις αλήθειες μου και να διαλογιστώ. Η νοσταλγία είναι ένα συναίσθημα που κυριαρχεί σε αυτή την πτυχή της δημιουργίας μου.

Το εργαστήριό μου είναι γεμάτο αντικείμενα του παρελθόντος, και συνεχώς προστίθενται καινούργια, καθώς νιώθω μια διαρκή ανάγκη να τα αποκτώ. Αυτά τα αντικείμενα δεν είναι απλές συλλογές· είναι φορείς ιστοριών, μνημών και συναισθημάτων που τροφοδοτούν την έμπνευσή μου και δίνουν νέα πνοή στα έργα μου.

–Πώς βλέπεις τη θέση της γυναίκας εικαστικού στην ελληνική καλλιτεχνική σκηνή σήμερα;

-Παρατηρώ μια αυξανόμενη αναγνώριση και προβολή των γυναικών καλλιτεχνών στην  Ελλάδα του σήμερα. Πολλές ταλαντούχες δημιουργοί διακρίνονται για το έργο τους και λαμβάνουν την αναγνώριση που τους αξίζει. Αυτή η θετική εξέλιξη είναι ενθαρρυντική και σηματοδοτεί μια σημαντική πρόοδο στον ελληνικό καλλιτεχνικό χώρο.

-Ζεις μεταξύ Καναδά και Ελλάδας. Πώς λειτουργεί μέσα σου αυτή η γεωγραφική και πολιτισμική ταυτότητα;

Ζω στην Ελλάδα εδώ και πολλά χρόνια και νιώθω ότι είναι πλέον το σπίτι μου. Η τελευταία φορά που έζησα στον Καναδά μου άφησε μια πικρή γεύση και έκτοτε δεν θέλησα να επιστρέψω. Παρ’ όλα αυτά, η καναδική μου νοοτροπία παραμένει αναπόσπαστο κομμάτι μου. Θα έλεγα ότι είμαι κάτι σαν “fusion food”: έχω ενσωματώσει την ελληνική κουλτούρα βαθιά μέσα μου, δημιουργώντας έναν μοναδικό συνδυασμό.

–Αν έπρεπε να δώσεις έναν τίτλο στο επόμενο μεγάλο εικαστικό σου πρότζεκτ, πώς θα τον ονόμαζες και γιατί;

-Θα έδινα τον τίτλο “Όταν η Μόνα οδηγούσε Tesla”. Η αντίθεση μεταξύ της κλασικής φιγούρας της Μόνα Λίζα (που υπονοείται) και ενός υπερσύγχρονου Tesla δημιουργεί μια εικόνα που προκαλεί. Εκφράζει την πρόθεσή μου να συγχωνεύσω στοιχεία του παρελθόντος με εικόνες του παρόντος και του μέλλοντος  στη νέα μου δουλειά. Η φράση υποδηλώνει μια παιχνιδιάρικη προσέγγιση στην τέχνη, όπου το κλασικό συναντά το σύγχρονο με απρόβλεπτο τρόπο, προσκαλώντας τον θεατή να ανακαλύψει τις συνδέσεις που δημιουργώ.

-Τι θα ήθελες να νιώθει ο επισκέπτης όταν στέκεται μπροστά από ένα έργο σου;

-Θα ήθελα να τον αγγίξει, να του αφυπνίσει ξεχασμένες μνήμες και να τον ωθήσει να σταθεί μπροστά του με περισυλλογή. Να αναπτύξει έναν σιωπηλό διάλογο.