Γράφει ο Αριστοτέλης Καραντής,
Επιμελητής Εκθέσεων και Ιστορικός Τέχνης

Το παράδειγμα μιας έκθεσης

Πρόσφατα, σε μια έκθεση σύγχρονης τέχνης που φιλοδοξούσε να προκαλέσει προβληματισμό, αντίκρισα ένα έργο που επιχειρούσε να συνδυάσει το ιερό με το ευτελές:
ένα άγαλμα εμπνευσμένο από την κλασική ελληνική γλυπτική, τοποθετημένο μέσα σε ένα διάφανο κουτί νέον, με σύμβολα καταναλωτισμού να το περιβάλλουν — ένα κινητό τηλέφωνο, ένα πλαστικό ποτήρι, μια κάμερα selfie.
Οι θεατές φωτογράφιζαν το έργο χωρίς να το κοιτούν πραγματικά.
Ήταν σαν να βρισκόμασταν όλοι μέσα σε έναν καθρέφτη που αντανακλούσε τη δική μας εποχή.

Εκεί, μπροστά στο αποστειρωμένο φως, σκέφτηκα πως ίσως έχουμε φτάσει σε ένα παράδοξο σημείο: να περιβάλλουμε την τέχνη με όλη τη λατρεία του πολιτισμού, ενώ στην ουσία να τη μετατρέπουμε σε προϊόν στιγμιαίας κατανάλωσης.
Η λέξη βάρβαρος, που κάποτε σήμαινε «όποιος δεν μιλά ελληνικά», έχει σήμερα μετατοπιστεί: βάρβαρος είναι όποιος δεν μιλά τη γλώσσα του μέτρου, της αισθητικής, της σιωπής.

Η έννοια του «Κάλλους» — Από το Καλό στο Άριστο

Οι αρχαίοι Έλληνες συνέδεαν το Κάλλος με το Άριστον· το ωραίο δεν ήταν απλώς ζήτημα εμφάνισης αλλά τρόπος ζωής,
μια διαρκής άσκηση προς την τελειότητα. Η τέχνη τότε υπηρετούσε την αρμονία και όχι την προβολή.
Σήμερα, το «ωραίο» γίνεται πρόσχημα, καμουφλάροντας την απουσία νοήματος πίσω από φίλτρα, hashtags και εμπορικά events.

Η Τέχνη ως Καθρέφτης της Εποχής

Αν κοιτάξουμε γύρω μας, η τέχνη μοιάζει να έχει διχαστεί:
από τη μια, το βάθος και η έρευνα του νοήματος, κι από την άλλη, η επίδειξη και το εφήμερο.
Η τέχνη γίνεται σκηνή, και ο καλλιτέχνης πολλές φορές αναγκάζεται να λειτουργεί ως performer του ίδιου του εαυτού του. Η πράξη της δημιουργίας έχει αντικατασταθεί από την πράξη της έκθεσης.

Η Ευθύνη του Θεατή

Όμως ο πολιτισμός δεν είναι ποτέ μονόλογος. Είμαστε κι εμείς, οι θεατές, μέρος του έργου.
Όταν χειροκροτούμε το επιφανειακό, όταν αναζητούμε το «viral» αντί για το ουσιαστικό,
τότε συναινούμε σε έναν νέο, σιωπηλό βανδαλισμό — όχι των έργων, αλλά της ίδιας της ιδέας της τέχνης.

Επίλογος — Η Ελπίδα

Ίσως, όμως, μέσα σ’ αυτή τη βαρβαρότητα να υπάρχει ακόμα ελπίδα.
Η ελπίδα ότι ο άνθρωπος μπορεί να επιστρέψει στο βλέμμα, να σταθεί ξανά μπροστά στο έργο χωρίς να το φωτογραφίζει, να το κοιτάξει ως καθρέφτη του ίδιου του εαυτού του.
Ίσως η τέχνη, ακόμη και πληγωμένη, να κρατά μέσα της την πιο βαθιά μορφή πολιτισμού —
την ικανότητα να θυμόμαστε τι σημαίνει.