Συνέντευξη στη Ζέτα Τζιώτη
Η αναδρομική έκθεση της Μαρίας Κτιστοπούλου, με τίτλο «Μνήμες του Βλέμματος», στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, χαρτογραφεί τρεις δεκαετίες ζωγραφικής όπου το βλέμμα μετατρέπεται σε φορέα μνήμης, στοχασμού και εσωτερικής αφήγησης. Τα έργα της δεν περιορίζονται στη μίμηση του ορατού, καθώς ο ρεαλισμός λειτουργεί ως εργαλείο που φωτίζει τις κρυμμένες όψεις του κόσμου και της ανθρώπινης εμπειρίας.
Ανθρώπινα σώματα, βλέμματα, τοπία, όστρακα και δέντρα επανέρχονται σε διαφορετικές εκδοχές, συνδέοντας παρελθόν και παρόν. Στο έργο της, σχέδιο και χρώμα συνομιλούν συνεχώς, ενώ τα υλικά διαμορφώνουν τον ρυθμό, την ένταση και τη φθορά, μετατρέποντας την επιφάνεια σε σώμα που έχει ζήσει και συνεχίζει να ζει.
Η τέχνη της Κτιστοπούλου δεν επιδιώκει εντυπωσιασμό. Επιμένει στη διάρκεια, στη σιωπή και στη βραδύτητα της παρατήρησης. Κάθε σύνθεση είναι μια πρόσκληση για εσωτερικό στοχασμό, όπου το ορατό συνυπάρχει με το υπαινικτικό, η φθορά με τη μνήμη, και η ζωή με τα «ίχνη» της.
-Μαρία, ο τίτλος «Μνήμες του Βλέμματος» υποδηλώνει μια εσωτερική, σχεδόν βιωματική σχέση με την εικόνα. Πώς γεννήθηκε και τι σηματοδοτεί για εσάς;
-Ο τίτλος αυτός υποδηλώνει το ξεκίνημα της διαδρομής μου, με ανάλογο θέμα ως καταγραφή στη ζωγραφική μου. Η πρώτη μου έκθεση με τίτλο «Κατοικίες του βλέμματος» σηματοδοτεί τη γεφυροποιητική διάσταση των αποστάσεων μέσω του βλέμματος, διατηρώντας όλη την ψυχοδυναμική του ενέργεια.
-Σε μια αναδρομική έκθεση, το παρελθόν συνομιλεί αναγκαστικά με το παρόν. Πώς βλέπετε σήμερα τα πρώιμα έργα σας;
-Η τέχνη κατά κανόνα είναι βιωματική, από τη ζωγραφική ως την ποίηση, τη συγγραφή και άλλες τέχνες. Στις παλαιότερες δημιουργικές μου περιόδους, το κέντρο βάρους των θεμάτων, εντοπιζόταν στην περιπέτεια των βλεμμάτων. Στο έργο μου το βλέμμα έθετε το ερώτημα «ποιος βλέπει ποιόν;» «Ο θεατής βλέπει το έργο, ή το έργο τον θεατή;»
-Πιστεύετε ότι η μνήμη λειτουργεί περισσότερο ως καταγραφή ή ως ανασύνθεση στη ζωγραφική σας;
-Η μνήμη λειτουργεί και με τους δύο τρόπους. Όλα ξεκινούν από την καταγραφή, αλλά ολοκληρώνονται στην ανασύνθεση. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι η ανασύνθεση της εμπειρίας, όχι η απλή αποτύπωσή της. Ανασυνθέτω για να δώσω νόημα. Το έργο προκύπτει ακριβώς από αυτή τη μετάβαση.
-Το έργο σας συχνά εντάσσεται στον ρεαλισμό, χωρίς όμως να περιορίζεται στη μίμηση του ορατού. Πώς ορίζετε εσείς τον ρεαλισμό στη δική σας ζωγραφική;
-Σήμερα ειδικά με τον μεταμοντερνισμό που έχει κυριεύσει τα πάντα, δεν μπορώ να βάλω ταμπέλα στη δουλειά μου. Έχω ένα λευκό τελάρο και ξεκινάω να χειρονομώ με τα πινέλα μου με χρωματικές φόρμες. Από το άδειο τελάρο εμφανίζονται αφηρημένες φόρμες και σιγά σιγά ολοκληρώνεται η σύνθεση και δημιουργείτε το «ορατό».
-Η Αθηνά Σχινά κάνει λόγο για έναν «αποκαθηλωτικό ρεαλισμό». Πώς μεταφράζεται αυτός ο όρος στη δική σας καλλιτεχνική πρόθεση;
-Εγώ το ερμηνεύω ως ένα έναν ρεαλισμό που δεν προσπαθεί να ωραιοποιεί τα πράγματα. Ξεκινώ από κάτι πραγματικό και αναγνωρίσιμο, αλλά το ζωγραφίζω έτσι ώστε να φύγει το «πέπλο» και να φανεί αυτό που συνήθως αποφεύγουμε να δούμε.
-Στα έργα σας διακρίνονται επιρροές από διαφορετικά ρεύματα της σύγχρονης τέχνης. Πρόκειται για συνειδητούς διαλόγους ή για μια φυσική εξέλιξη της εικαστικής σας γραφής;
-Οι αντιδράσεις στα ρεύματα της σύγχρονης τέχνης δεν λειτουργούν για μένα ως κάτι που εφαρμόζω συνειδητά ή προγραμματισμένα. Περισσότερο προκύπτουν οργανικά, ως αποτέλεσμα μιας μακράς πορείας μέσα στη ζωγραφική και από την εμπειρία των εικόνων που έχω αφομοιώσει, αλλά και των αναγκών που γεννά κάθε φορά το ίδιο το έργο. Η ζωγραφική γραφή εξελίσσεται μαζί με τον άνθρωπο που την ασκεί. Αλλάζει με τον χρόνο, με τη ζωή, με το βλέμμα. Αν υπάρξουν διάλογοι με σύγχρονες τάσεις, αυτοί γίνονται φυσικά, σχεδόν αναπόφευκτα, ως μέρος μιας ζωντανής και ανοιχτής διαδικασίας. Και αν διακρίνονται σύγχρονες τάσεις στα έργα αυτό δεν είναι παρά αποτέλεσμα μιας εσωτερικής ανάγκης και ωρίμανσης που έρχεται μαζί με την ηλικία, ως κάτι απολύτως φυσικό.
-Το σχέδιο και το χρώμα αποτελούν βασικά στοιχεία της δουλειάς σας, χωρίς να λειτουργούν ως αυτοσκοπός. Ποια είναι η μεταξύ τους σχέση στη δημιουργική σας διαδικασία;
-Για μένα το σχέδιο και το χρώμα συνομιλούν συνεχώς. Το σχέδιο είναι πρώτη ανάσα του έργου, είναι η κίνηση, το σχήμα, που χαράζει τον χώρο και ορίζει τον παλμό του. Το χρώμα έρχεται σαν φως ή σαν βάθος. Δεν υπακούει στο σχέδιο, το διαπερνά, το αλλοιώνει, το επαναδιατυπώνει. Συχνά το χρώμα γίνεται σχέδιο και το σχέδιο διαλύεται μέσα στο χρώμα. Εκεί με αυτές τις ρευστές χειρονομίες γεννιέται το έργο.
Τα τελευταία χρόνια, όσο η ηλικία προχωρά, το σχέδιο λιγοστεύει και γίνεται πιο ουσιαστικό, πιο αποφασισμένο. Το χρώμα απλώνεται πάνω στην επιφάνεια, άλλοτε ήσυχα και άλλοτε με ένταση. Εκεί που αυτά τα δύο, το σχέδιο και το χρώμα ενώνονται, αισθάνομαι πως το έργο έχει βρει τη φωνή του. Μια φωνή που δεν μιλά για το θέμα, αλλά για το πέρασμα, τη φθορά -που χαρακτηρίζει το μεγαλύτερο μέρος της εικαστικής μου διαδρομής- και την επιμονή της ζωής.
-Πόσο καθοριστικός είναι για εσάς ο ρόλος των υλικών στη διαμόρφωση του τελικού αποτελέσματος;
-Για τη δική μου ζωγραφική τα υλικά δεν είναι ουδέτερα στοιχεία, αλλά οι συνδιαμορφωτές του έργου. Το υλικό έχει μνήμη, αντίσταση, βάρος. Καθορίζει τον ρυθμό της χειρονομίας και συχνά επιβάλλει τα όρια του. Στον ρεαλισμό, τα υλικά γίνονται το μέσον προσέγγισης της πραγματικότητας, όχι απλά μέσα αναπαράστασής της.
Με τα χρόνια αυτή η σχέση ωριμάζει. Ο ζωγράφος μαθαίνει να ακούει την ύλη, να δέχεται τις φθορές, τις ατέλειες, τις τυχαιότητες. Το τελικό αποτέλεσμα δεν είναι μόνο αυτό που σχεδιάστηκε, αλλά αυτό που προέκυψε από τη ζύμωση της πρόθεσης, με την αντοχή και τη φθορά των υλικών. Εκεί ο ρεαλισμός παύει να είναι περιγραφικός και γίνεται εικαστικός.
-Στα έργα σας συχνά αναδύεται έντονα η αίσθηση της απτότητας, αλλά και της φθοράς. Τι σας απασχολεί περισσότερο σε αυτή τη σχέση;
-Στη σχέση αυτή με ενδιαφέρει περισσότερο η εμπειρία του χρόνου πάνω στην ύλη. Με ενδιαφέρει ο τρόπος με τον οποίο η ύλη καταγράφει τον χρόνο. Η απτότητά του, που μαζί με τη φθορά λειτουργούν ως φορείς μνήμης, μετατρέποντας το έργο από απλή εικόνα, σε σώμα-ένα σώμα που έχει ζήσει, έχει αντέξει και συνεχίζει να ζει. Διότι η φθορά δεν είναι καταστροφή, αλλά μαρτυρία ζωής, ίχνος χρήσης, μνήμης, περάσματος.
-Ο χώρος και το φως λειτουργούν στα έργα σας όχι μόνο ως εικαστικά στοιχεία, αλλά και ως φορείς νοήματος. Πώς τα προσεγγίζετε;
Δεν αντιμετωπίζω τον χώρο και το φως απλά ως τεχνικά μέσα. Τα θεωρώ ενεργούς συνομιλητές του έργου. Τα χρησιμοποιώ για να δώσω ένταση, βάθος και αίσθηση, αλλά κυρίως για να μεταφέρουν συναίσθημα και νόημα. Η φωτεινότητα και η σκιά δημιουργούν αντίστιξη, υπογραμμίζοντας το παρελθόν, τη φθορά, την παρουσία, ή την απουσία.
Με άλλα λόγια προσεγγίζω αυτούς τους φορές μέσα από την αίσθηση και τη διαίσθηση. Δηλαδή η μορφή, το φως και η κενότητα ενεργοποιούν την αντίληψη και το συναίσθημα του θεατή, χωρίς να είναι απλώς διακοσμητικά στοιχεία.
-Επιδιώκετε ο θεατής να αναγνωρίζει άμεσα το θέμα ή να οδηγείται σταδιακά σε έναν εσωτερικό στοχασμό;
-Δεν με απασχολεί να γίνει αμέσως κατανοητό το θέμα. Θέλω ο θεατής να μπαίνει σταδιακά στο νόημα του έργου, να το ανακαλύπτει μέσα από την αίσθηση, τη μορφή και το φως σαν μια μικρή ανακάλυψη που ξεδιπλώνεται αργά. Να το ζει πριν το καταλάβει.
-Υπήρξαν στιγμές στην πορεία σας που νιώσατε την ανάγκη για ριζική αλλαγή ή επαναπροσδιορισμό;
-Ναι! Υπήρξαν στιγμές που ένοιωσα την ανάγκη για ριζική αλλαγή. Κάθε περίοδος στην πορεία μου, με οδηγούσε σε έναν νέο τρόπο, να βλέπω και να εκφράζω τη ζωγραφική μου, είτε μέσα από τη μορφή, το θέμα, είτε μέσα από τη χειρονομία και το υλικό. Κατά τη διάρκεια της πορείας μου υπήρξε ευκαιρία για νέο ξεκίνημα και επαναπροσδιορισμό της ζωγραφικής μου.
-Τι νέο αποκαλύπτει για εσάς η ίδια αυτή αναδρομική διαδικασία;
-Από τον χρόνο και τον χώρο του τελείται μια αναδρομική έκθεση, εξαρτάται η διαφορετική ανάγνωση ενός έργου ή μιας πράξης. Αλλάζει η οπτική γωνία του θεατή και προκαλείται ανατροπή.
Η αναδρομική μου έκθεση μου επιτρέπει να ξανασυναντήσω έργα σαράντα χρόνων, αγαπημένα, που μου δίνουν τη δυνατότητα ενός τελευταίου διαλόγου, πριν διασκορπιστούν ξανά και χαθεί η φυσική μου παρουσία δίπλα τους. Νομίζω σαράντα χρόνια έργα ανασαίνουν ξανά μαζί μου. Σύντομα θα ζήσουν πάλι στη σιωπή.
–Τι θα θέλατε να κρατήσει ο επισκέπτης φεύγοντας από την Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων;
-Να φύγει με τη ανάμνηση μιας στιγμής που τα χρώματα και οι μορφές τού ψιθυρίζουν. Σαν να άγγιξε για λίγο κάτι που ζει πέρα από τον χρόνο…
-Αν η μέχρι σήμερα πορεία σας μπορούσε να συμπυκνωθεί σε μία εικόνα ή μία λέξη, ποια θα ήταν;
-Η λέξη «ίχνη» καθρεφτίζει την πορεία μου. Δηλαδή αποτυπώματα χρόνου, φθοράς και μνήμης…
INFO Έκθεσης
Διάρκεια έκθεσης
Πέμπτη 29 Ιανουαρίου ως Κυριακή 22 Φεβρουαρίου 2026
Ώρες λειτουργίας
Τρίτη – Σάββατο 11:00-19:00, Κυριακή 10:00 – 16:00, Δευτέρα κλειστά
Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων
Λεωνίδου και Μυλλέρου, Πλατεία Αυδή, τηλ. 210-5202420
Είσοδος ελεύθερη
Μνήμες του Βλέμματος, Αναδρομική έκθεση από την Μαρία Κτιστοπούλου
