Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος,
Ζωγράφος, Λογοτέχνης, Θεωρητικός της Τέχνης.
Ο Πωλ Γκωγκέν /Eugène Henri Paul Gauguin γεννήθηκε στο Παρίσι το 1848. Ο πατέρας του ήταν Γάλλος δημοσιογράφος και η μητέρα του είχε τις οικογενειακές ρίζες της στην Γαλλία και το Περού. Πολιτικά προβλήματα της εποχής στην Γαλλία οδήγησαν τον πατέρα του στην απόφαση να εκδώσει μία νέα εφημερίδα στο Περού, όπου η οικογένεια της γυναίκας του είχε ικανή πολιτική επιρροή. Όμως ο πατέρας του Γκωγκέν πέθανε από καρδιακή προσβολή στο ταξίδι προς το Περού το 1850. Μέχρι και το 1854 η χήρα και τα δύο παιδιά της οικογένειας έζησαν με ανέσεις στην Λίμα. Όμως μία αλλαγή του πολιτικού σκηνικού στο Περού τους επανέφερε στην Γαλλία. Ο έφηβος Γκωγκέν από την ηλικία των 17 ετών και για ένα διάστημα περίπου έξι ετών ταξίδεψε με πλοία ανά τον κόσμο ως ναυτικός.
Από το 1871 άρχισε να εργάζεται ως βοηθός χρηματιστή. Το 1873 παντρεύτηκε την Δανή Mette-Sophie Gad με την οποία και απέκτησαν πέντε παιδιά. Παράλληλα ο Γκωγκέν περνούσε μέρος του χρόνου του ζωγραφίζοντας μαζί με τον Αλσατό συνάδελφό του Claude-Émile Schuffenecker. Αν και οι πρώτες προσπάθειές του ήταν μάλλον αδέξιες, σημείωσε σταδιακά αξιοσημείωτη πρόοδο. Τα καλοκαίρια του 1883 και του 1884 ο Γκωγκέν βρέθηκε να ζωγραφίζει μαζί με τον Καμίλ Πισαρό και περιστασιακά με τον Πωλ Σεζάν ενώ συμμετείχε σε εκθέσεις των ιμπρεσιονιστών.
Η άνετη οικονομική κατάσταση του από το 1871 είχε απότομο τέλος το 1882 μετά από μία κατάρρευση του χρηματιστηρίου. Τον Ιανουάριο του 1883 ο Γκωγκέν εγκατέλειψε το επάγγελμα του και δήλωσε ότι πλέον θα ζωγραφίζει καθημερινά. Τον Νοέμβριο του 1884 μετακόμισε με την οικογένειά του στην Κοπεγχάγη, όπου ασχολήθηκε με επιχειρήσεις. Τελικά, επέστρεψε στο Παρίσι το 1885, αφήνοντας την οικογένειά του στους συγγενείς τους στη Δανία και αποφασισμένος να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στην ζωγραφική.
Κατά την περίοδο 1886–1891 έζησε αρκετό χρόνο στην περιοχή της Βρετάνης, όπου εργάζονταν στην ύπαιθρο αρκετοί πειραματικοί νέοι ζωγράφοι που εντάσσονται συχνά στην λεγόμενη «Σχολή της Pont-Aven», και βαθμιαία απομακρύνθηκε από τον ιμπρεσιονισμό. Στα μέσα του 1887 επιδίωξε να ζήσει κάπου στην Κεντρική Αμερική ή σε κάποιο νησί της Καραϊβικής. Όντως έζησε για λίγο καιρό στον Παναμά και την Μαρτινίκα αλλά επιστρέφει, ταξιδεύοντας ως ναυτικός στην Γαλλία τον Νοέμβριο του ίδιου χρόνου.
Κομβική χρονολογία για την εξέλιξη της τέχνης του είναι ο Αύγουστος του 1888 που ο Γκωγκέν έρχεται σε συστηματική επαφή με τον κατά είκοσι χρόνια νεότερο του Εμίλ Μπερνάρ (1868-1941) και πρακτικά υιοθέτησε έναν από τους ζωγραφικούς τρόπους του Μπερνάρ που χαρακτηρίζεται από μεγάλες περίκλειστες, με σαφές σκούρο περίγραμμα έγχρωμες επιφάνειες, ατόφια χρώματα και βασικές λεπτομέρειες. Στις αρχές Οκτωβρίου ο Γκωγκέν αξιοποιώντας θεωρητικές απόψεις του Μπερνάρ και δικές του καθοδηγεί τον Πωλ Σερυζιέ (1864-1927), ο οποίος δημιουργεί το ημιτελές έργο «Talisman» που έκτοτε αναφέρεται ως το πρώτο έργο της γαλλικής ζωγραφικής σχολής των μεταιπρεσιονιστών του ρεύματος των Nabis.
Στην συνέχεια ο Γκωγκέν, κατόπιν προσκλήσεων του Βίνσεντ βαν Γκογκ, υπήρξε συγκάτοικος του στην Αρλ, από τις 23 Οκτωβρίου 1888 έως τις 23 Δεκεμβρίου 1888. Εξαιτίας όμως της ψυχικής αρρώστιας του Βαν Γκογκ η συγκατοίκηση τους είχε συχνές συγκρούσεις, κύρια για θέματα καλλιτεχνικών απόψεων. Σε ένα ξέσπασμα ο Βαν Γκογκ αυτοακρωτηρίασε μέρος του αριστερού αυτιού του με λεπίδι ξυρίσματος, αυτοτιμωρούμενος, αφού είχε απειλήσει προηγουμένως τον Γκωγκέν με αυτό. Ο Γκωγκέν εγκατέλειψε άμεσα το σπίτι στην Άρλ χωρίς να ξαναδεί ποτέ τον Βαν Γκόγκ, αν και διατηρήσαν κάποια επαφή δι’ αλληλογραφίας.
Το 1889 και εντός καλλιτεχνικών κύκλων ο Γκωγκέν αναγνωρίζεται πλέον ως ζωγράφος, χωρίς όμως αυτό να μεταφράζεται σε οικονομική επιτυχία. Το 1890 και με στόχους τα εξωτικά ερεθίσματα, την φτηνή ζωή και την σεξουαλική ελευθερία εξετάζει την πιθανότητα να συνεχίσει την ζωγραφική του σε κάποια τροπική γη, όπως στην Μαδαγασκάρη (συμφώνα προς σχέδιο των αρχών του 1890) ή την Ταϊτή. Στις 4 Απριλίου του 1891 φεύγει από την Μασσαλία με τελικό προορισμό την Πολυνησία. Αρχικά εγκαταστάθηκε στην Ταϊτή και αργότερα στις νήσους Μαρκέζας. Εκεί πέρασε σχεδόν όλη την υπόλοιπη ζωή του, πραγματοποιώντας μόνο μία μόνο επίσκεψη στην Γαλλία.
Στα έργα της περιόδου της Πολυνησίας περιλαμβάνονται πολλά από τα πλέον εντυπωσιακά δείγματα της δουλειάς του. Πρόκειται για έργα που ξεχωρίζουν για τον συμβολισμό τους, τον συχνά θρησκευτικό, έως μυστικιστικό χαρακτήρα τους, την αποτύπωση των ιθαγενών και του περιβάλλοντός τους. Εκ παραλλήλου ο Γκωγκέν κατακρίθηκε ήδη στην εποχή του για τις ερωτικές σχέσεις του με ανήλικες ιθαγενείς, ενώ σήμερα η σχετική κριτική καταλήγει να επηρεάζει και τις εκτιμήσεις για κάποια έργα του της Ταϊτινής περιόδου.
Το σύνολο του έργου του Γκωγκέν που περιλαμβάνει πολλά ζωγραφικά και γλυπτικά έργα και βασικά οι πειραματισμοί του για την χρήση των χρωμάτων, επηρέασε σημαντικά τα νέα καλλιτεχνικά ρεύματα του 20ού αιώνα, ειδικότερα δε με τα χαρακτηριστικά του περιγράμματα τον φωβισμό αλλά και τον Πικάσο στα πορταίτα του. Τα έργα των περιόδων που εγκαταστάθηκε στην Ταιτή θεωρούνται τα καλύτερα επιτεύγματα της δουλειάς του και ξεχωρίζουν για τον έντονο συμβολισμό τους και τον αρκετές φορές θρησκευτικό χαρακτήρα τους, εμφανώς επηρεασμένος από τον πολιτισμό των ιθαγενών της Πολυνησίας, τον τροπικό ήλιο που αγκαλιάζει τα πάντα και επιτείνει τις αντιθέσεις των ψυχρών και θερμών χρωμάτων.
Οι συνθέσεις του έχουν διάσπαρτα διακοσμητικά στοιχεία, εξωτικά μοτίβα παρμένα από τα ιερά τέμπλα των ναών της, όπως μαρτυρούν φωτογραφίσεις αρχείου, που βρέθηκαν μετά τον θάνατο του. Ουσιαστικά το εικαστικό και φιλοσοφικό απόσταγμα του για την ζωή συνοψίζεται στην μνημειακή, μακρόστενη σύνθεση του «Από που ερχόμαστε, τι είμαστε, που πάμε…» που μας καθηλώνει με την ρυθμική της εικονιστική ροή.
