Συνέντευξη στη Ζέτα Τζιώτη

Η διαδραστική έκθεση BOOKMORPHS: Artists’ Books from Greece & the UK παρουσιάζει μια ποικιλία έργων καλλιτεχνικών βιβλίων, βιβλιοτεχνιών, αντικειμένων τέχνης σε μορφή βιβλίου, περιοδικών και εκδόσεων περιορισμένων ή πολλαπλών αντιτύπων, από 44 καλλιτέχνες, επιμελητές, εκδότες και θεωρητικούς τέχνης από την Ελλάδα και το Ηνωμένο Βασίλειο. Πρόκειται για την πρώτη ολοκληρωμένη παρουσίαση στο Λονδίνο των σύγχρονων καλλιτεχνικών βιβλίων Ελλήνων και Βρετανών καλλιτεχνών σε διάλογο μεταξύ τους.

Η έκθεση δανείζεται τον τίτλο της από τον όρο «BOOKMORPHS», που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας τέχνης Michael Hampton, και σκοπό έχει να ενισχύσει το διάλογο και την ανταλλαγή ιδεών μεταξύ των καλλιτεχνών της Ελλάδας και του Ηνωμένου Βασιλείου.

Προβάλλοντας μια ποικιλία τεχνικών και μέσων – ζωγραφική, χαρακτική, σχέδιο, γραφή, ποίηση, ψηφιακή εκτύπωση, κοπή, βιβλιοδεσία, γλυπτική, ήχο και φωτογραφία – η έκθεση αναδεικνύει την πλούσια υλικότητα και την πειραματική φύση του βιβλίου ως καλλιτεχνική μορφή.

Τι συμβαίνει όταν η αναγνωσιμότητα ενός βιβλίου διαταράσσεται; Η έκθεση BOOKMORPHS καλεί το κοινό να έρθει σε επαφή με τα βιβλία μέσα από ασυνήθιστους τρόπους “ανάγνωσης”: κρατώντας τα, αγγίζοντας τα, ενεργοποιώντας τα. Εδώ, τα βιβλία μεταμορφώνονται σε φορείς μοναδικών, διαδραστικών εμπειριών, δίνοντας τη δυνατότητα στους επισκέπτες να εξερευνήσουν την ανατομία του βιβλίου και να συνδεθούν πιο άμεσα με το περιεχόμενό του.

Αναθεωρώντας τη σημασία και την ιστορία του κώδικα, αυτά τα έργα θίγουν μια σειρά κοινωνικών, πολιτικών, πολιτιστικών, οικολογικών και φύλων θεμάτων. Προσωπικές αφηγήσεις και υπονομευτικά θέματα επαναπλάθονται μέσω του καλλιτεχνικού βιβλίου, επεκτείνοντας τους τρόπους με τους οποίους τα βιβλία μπορούν να δημιουργηθούν, να διαβαστούν και να κατανοηθούν ως πολιτιστικά αντικείμενα.

Τα διάφορα αντικείμενα που παρουσιάζονται στην έκθεση παραμένουν πιστά στις βιβλιογραφικές αναφορές, παρά το γεγονός ότι το καλλιτεχνικό βιβλίο διαταράσσει τις συμβατικές λογοτεχνικές δομές. Σε μια εποχή που κυριαρχούν η ανάγνωση μέσω οθονών και η κατακόρυφη κύλιση στις ειδήσεις, η έκθεση επιδιώκει να διατηρήσει μια απτική σύνδεση με το βιβλίο – ως κείμενο, ως πολυδιάστατο αντικείμενο και ως διαδραστική μορφή.

Η έκθεση φιλοξενείται στο Ελληνικό Κέντρο του Λονδίνου και οργανώνεται σε συνεργασία με το Project 2 Athens (Φιόνα Μουζακίτη & Δέσποινα Σταύρου) και την Χριστίνα Μήτρεντσε. Στηρίζεται από το Ίδρυμα Captain Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλος και το Ίδρυμα Α.Γ. Λεβέντη, ενώ η έκδοση του καταλόγου υποστηρίζεται από το Ίδρυμα Παναγιώτη και Έφης Μιχελή.

Στην συνέντευξη μας, η Φιόνα και η Χριστίνα θα μας μιλήσουν για τις προκλήσεις και τις προοπτικές της σύγχρονης καλλιτεχνικής βιβλιοτεχνίας και τη σημασία αυτής της πρωτοβουλίας για τη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΗΤΡΕΝΤΣΕ

 -Χριστίνα, πώς γεννήθηκε η ιδέα της έκθεσης “Bookmorphs: Artists’ Books from Greece & the UK” και τι σας ενέπνευσε να φέρετε κοντά δημιουργούς από τις δύο χώρες;

-Γεννήθηκε μέσα από συζητήσεις με την φίλη και συνεργάτιδα Φιόνα Μουζακίτη σε σχέση με την ελληνική παραγωγή Artists’ Books -την ανάγκη για προβολή του εκτός συνόρων, σε ένα διευρuμένο πλαίσιο και συγκριτικά με την μακρά παράδοση και σκηνή του είδους στην Βρετανία που έχω προσωπική εμπειρία ως Book Artists και ως επιμελήτρια.

Ιδανικός χώρος να ξεκινήσει αυτός ο διαπολιτισμικός διάλογος σκεφτήκαμε ότι είναι το Hellenic Centre με την νέα δυναμική διευθύντρια και παλιά συνεργάτιδα Νάγια Γιακουμάκη, που αγκάλιασε θερμά την ιδέα μας. Όραμα μου ήταν η έκθεση να είναι multidisciplinary όπως είναι και από τη φύση του το βιβλίο.

Έτσι η έκθεση συγκεντρώνει μια ποικιλία καλλιτεχνικών αντικειμένων-βιβλίων, γλυπτικών-βιβλίων, περιορισμένων και πολλαπλών εκδόσεων, εφήμερων και περιοδικών από 44 εικαστικούς καλλιτέχνες, σχεδιαστές, επιμελητές, εκδότες, βιβλιοδέτες και θεωρητικούς από την Ελλάδα και την Βρετανία.

–Τι είναι για εσάς ένα artist’s book; Ένα έργο τέχνης, ένα αντικείμενο, ένα μέσο αφήγησης ή όλα μαζί;

-Είναι μία μορφή τέχνης. Ένα αυτόνομο έργο τέχνης, ένα αντικείμενο και ένα μέσο αφήγησης, καθώς ο καλλιτέχνης το σχεδιάζει εξ ολοκλήρου ως έργο και όχι απλώς μια εικονογραφημένη έκδοση ενός κειμένου. Μπορεί να έχει πολλαπλές διαστάσεις, να είναι αφηγηματικό και να επικοινωνεί έννοιες. Λειτουργεί ως ένα μοναδικό αντικείμενο, που μπορεί να βιωθεί σε δύο διαστάσεις, σε τρεις ή και τέσσερις (όταν βιώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση με αυτό).

Η αφήγηση δεν βασίζεται απαραίτητα σε ένα κείμενο, αλλά μπορεί να είναι οπτική, χειροπιαστή ή και να προκύπτει από τη διάταξη των σελίδων, των υλικών, του σχεδιασμού και των χειρονομιών του καλλιτέχνη, όπως και την δημιουργική ‘καταστροφή’ του. Επίσης δημιουργείτε σε πολλαπλά αντίτυπα ή και μοναδικά κομμάτια, σε audio books, και με ψηφιακά μέσα.

–Σε μια εποχή όπου η τέχνη συχνά απομακρύνεται από το χειροποίητο, τι ρόλο παίζει για εσάς το βιβλίο ως υλικό και ως φυσικό αντικείμενο;

-Με ενδιαφέρει το βιβλίο-ως-διάγραμμα που καταπιάνεται και διαμορφώνει αυτό που δημιουργεί: μνήμη, σκέψη, ορθοδοξία, πίστη, διορατικότητα, παρόρμηση, διέγερση, φαντασία.

Όπως έχω γράψει στο κείμενο του καταλόγου, σε μια εποχή ψηφιακής ανάγνωσης, «doom-scrolling», Virtual realities, και ΑΙ, η έκθεση BOOKMORPHS υπογραμμίζει την σημαντικότητα της διατήρησης της απτικής σχέση μας με το βιβλίο: ως κείμενο, ως πολυεπίπεδο αντικείμενο, ως ύλη και ως διαδραστική μορφή που ενεργοποιεί όλες της αισθήσεις μας.

Τι συμβαίνει όταν η αναγνωσιμότητα ενός βιβλίου διαταράσσεται; Τότε πρέπει να το αγγίξεις, να το κρατήσεις ! Να το νιώσεις. Να το ενεργοποιήσεις……Μεταμορφώνεται σε ένα έργο τέχνης.

–Υπάρχει κάποιο έργο ή καλλιτέχνης μέσα στην έκθεση που σας συγκίνησε ή σας εξέπληξε ιδιαίτερα με την προσέγγισή του;

-Είναι η πολυμορφικότητα της έκθεσης που με μαγεύει, όπως και τους επισκέπτες. Αλλά θα σταθώ στο έργο του Stephen Emmerson. Ο τίτλος του είναι Homeopoetry. Πρόκειται για μία θήκη που περιέχει 50 φιαλίδια που περιέχουν χάπια ζάχαρης και την ουσία 50 βιβλίων ποίησης.

Κάθε βιβλίο έχει μουλιάσει σε νερό όλη τη νύχτα για να αποσταχθεί η ουσία του. Το απεσταγμένο νερό έχει συλλεχθεί με σύριγγα και έχει αναμειχθεί προσεκτικά με χάπια ζάχαρης σε αριθμημένα φιαλίδια. Ο καλλιτέχνης μας προσκαλεί να μιμηθούμε άλλους ποιητές τοποθετώντας ένα χάπι ομοιοποιητικής ζάχαρης κάτω από τη γλώσσα μας.

Καθώς διαλύεται, θα μπορούμε να γράψουμε όπως η Emily Dickinson, ο William Wordsworth, η Lucy Harvest Clarke, ο John Berryman, και πολλοί άλλοι. Μπορούμε επίσης να συνδυάσουμε χάπια για να δημιουργήσουμε πραγματικά πρωτότυπα έργα!

–Ο τίτλος “Bookmorphs” παραπέμπει στη μεταμόρφωση. Πώς αντιλαμβάνεστε αυτή την έννοια σε σχέση με το ίδιο το βιβλίο αλλά και με την πράξη της ανάγνωσης;

-Ο τίτλος της έκθεσης προέρχεται από τον όρο BOOKMORPHS (bōk+μορφ) του φίλου και συνεργάτη Άγγλου τεχνοκριτικού Michael Hampton, μετά από συζητήσεις που είχαμε σχετικά με την σύγχρονη παραγωγή Artists’ Books και Book Arts στην Βρετανία.

Στον τίτλο εμπεριέχεται η ένωση των δυο χωρών. Η έκθεση επανερμηνεύει κυριολεκτικά και μεταφορικά τον όρο (bōk+μορφ) ανοίγοντας τα σύγχρονα όρια ορισμού των βιβλίων καλλιτεχνών καθαυτών. Τα «Bookmorphs» περιλαμβάνουν συχνά γλυπτική επεξεργασία, κοψίματα, αναδιπλώσεις, προσθήκες υλικών και άλλες τεχνικές που αναδεικνύουν τη φυσική τους υπόσταση.

Επίσης στην Βρετανία από το 60 και μετά αναπτύχθηκε εννοιολογικά το Book destruction που βλέπουμε σύγχρονα δείγματα στην έκθεση μας. Αναθεωρώντας τη σημασία και την ιστορία του codex, τα έργα σχολιάζουν κοινωνικά, πολιτικά, πολιτιστικά, οικολογικά και ζητήματα φύλου.

Η διαδραστική αυτή έκθεση δημιουργεί συγκεκριμένες συνθήκες ανάγνωσης και προκαλεί τους επισκέπτες να αναπτύξουν διάφορες μορφές αναγνωστικής πρακτικής, είτε αμφιβληστροειδικής είτε απτικής, γραμμικής, περιφερειακής, ταλαντωτικής ή τυχαίας, και σε πολλές περιπτώσεις να αγγίξουν τα έργα τέχνης, προκειμένου να εμπλακούν πλήρως με το περιεχόμενό τους.

Τα BOOKMORPHS μπορούν να εκτιμηθούν ως εξαιρετικά γόνιμα αλλά και πολυδιάστατα οχήματα για τη μετάδοση της ανθρώπινης εμπειρίας.

–Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η σημασία τέτοιων διαπολιτισμικών συνεργασιών, ειδικά σε μια περίοδο που η τέχνη αναζητά νέους τρόπους επικοινωνίας;

-Η σημασία της διαπολιτισμικής ανταλλαγής, και της συνεργασίας είναι ζωτικό κομμάτι στην καλλιτεχνική παραγωγή ειδικά στην Ελλάδα καθώς δεν υπάρχουν θεσμοί, ή ιδρύματα για την έρευνα, τη συλλογή, την καταγραφή και την προώθηση αυτού του πολυδιάστατου καλλιτεχνικού είδους.

Ζώντας το μεγαλύτερο κομμάτι της ζωής μου στο Λονδίνο, αυτόματα υπάρχουν οι διαπολιτισμικές και διεθνείς συνεργασίες. Έτσι ήθελα και σε αυτή την επιμέλεια- η έκθεση να καταγράψει και να γεφυρώσει την παραγωγή σύγχρονων έργων τέχνης της Ελλάδας και της Βρετανίας.

H έκθεση Bookmorphs είναι η πρώτη και πιο ολοκληρωμένη έκθεση artists books σύγχρονων Ελλήνων εικαστικών στο Λονδίνο, συμβάλλοντας παράλληλα στον συνεχιζόμενο διάλογο σχετικά με τη σημασία τους στη σύγχρονη διεθνή καλλιτεχνική παραγωγή.

ΦΙΟΝΑ ΜΟΥΖΑΚΙΤΗ

-Φιόνα, πώς μοιραστήκατε την επιμελητική προσέγγιση με τη Christina Mitrentse και τη Δέσποινα Σταύρου; Υπήρξε κοινό όραμα από την αρχή ή μια δημιουργική σύνθεση διαφορετικών οπτικών;

-Με τη Δέσποινα Σταύρου έχουμε οργανώσει και επιμεληθεί 10 μεγάλες εικαστικές εκθέσεις σύγχρονης τέχνης.  Εκτός από την επαγγελματική μας συνεργασία, μας συνδέει στενή φιλία και είμαστε υπεύθυνες για το «Project 2 Athens», μια μη κερδοσκοπική εταιρεία που προωθεί τη σύγχρονη ελληνική τέχνη.

Οργανώσαμε την πρώτη έκθεση εικαστικού βιβλίου το 2016 στην Ένωση Ελλήνων Αρχαιολόγων, με τη συμμετοχή 37 καλλιτεχνών. Επειδή και οι δύο είμαστε λάτρεις του χαρτιού και όλων των τεχνικών και μορφών τέχνης που το αξιοποιούν, είχαμε πάντα στο πρόγραμμά μας να οργανώσουμε μια έκθεση εικαστικού βιβλίου.

Μετά τη μεγάλη προσέλευση κοινού σε αυτή την έκθεση, οργανώσαμε την έκθεση “Το Βιβλίο ως Έργο Τέχνης- Contemporary Artists’ Books 2”, το 2018 στην ΑΣΚΤ, με τη συμμετοχή 100 καλλιτεχνών, όπου παρουσιάστηκαν 400 εικαστικά βιβλία. Η επιτυχία της έκθεσης και η πληθώρα εξαιρετικών έργων μάς οδήγησε στη σκέψη να προβάλουμε το εικαστικό βιβλίο και στο εξωτερικό, καθώς έως τότε δεν είχε παρουσιαστεί σε μορφή έκθεσης.

Η Αγγλία ήταν η χώρα επιλογής, λόγω της παράδοσης και της έρευνάς της γύρω από το εικαστικό βιβλίο. Η έκθεση αυτή, ωστόσο, θα ήταν δύσκολο να πραγματοποιηθεί χωρίς τη γνώση και τη βοήθεια της Χριστίνα Μήτρεντσε, που είναι καταξιωμένη book artist και επιμελήτρια.  Μια έκθεση βιβλίου χωρίς τη συμμετοχή Άγγλων καλλιτεχνών δεν θα είχε νόημα, καθώς στόχος μας ήταν ο διάλογος και η ενημέρωση του κοινού.

Η Χριστίνα, φίλη και συνοργανώτρια σε όλο το εγχείρημα, προσκάλεσε διακεκριμένους Βρετανούς καλλιτέχνες του εικαστικού βιβλίου και συνέβαλε ουσιαστικά στον διάλογο και την προβολή της έκθεσης. Και οι τρεις μας συνεργαστήκαμε αρμονικά, και θεωρώ ότι οι απόψεις μας συνέκλιναν σχεδόν σε όλα τα θέματα.

Πιστεύω ότι η συνεισφορά κάθε επιμελήτριας ήταν απαραίτητη για την πραγματοποίηση της έκθεσης. Η πιο θεωρητική προσέγγιση της Χριστίνας μάς βοήθησε ιδιαίτερα να σκεφτούμε το εικαστικό βιβλίο σε ένα διαφορετικό επίπεδο, κάτι που ήταν πολύ ενδιαφέρον. Ελπίζουμε να έχουμε και στο μέλλον την ευκαιρία να προβάλλουμε το εικαστικό βιβλίο και σε άλλες χώρες της Ευρώπης.

–Τι είναι για εσάς ένα artist’s book; Ένα έργο τέχνης, ένα αντικείμενο, ένα μέσο αφήγησης ή όλα μαζί;

-Για μένα είναι όλα μαζί. Σε αυτό έγκειται και η ιδιαιτερότητα των εικαστικών βιβλίων· έχουν πολλά διαφορετικά χαρακτηριστικά. Μπορεί να είναι βιβλία γλυπτά αντικείμενα,   βιβλία πιο κοντά στη μορφή του βιβλίου που γνωρίζουμε και να διαθέτουν αφηγηματικότητα, να συμπεριλαμβάνουν πολλές μορφές τέχνης και τεχνικές.  Όλα, όμως, δανείζονται και επεξεργάζονται τη μορφή και την έννοια του βιβλίου. Γι’ αυτό και έχουν τη μαγεία που συνοδεύει τα βιβλία.

-Αν έπρεπε να περιγράψετε με μία φράση το μήνυμα της έκθεσης, ποια θα ήταν αυτή;

-«Η μαγεία των εικαστικών βιβλίων ζωντανεύει μέσα από την εις βάθος ανάλυση των μορφών, των τεχνικών και των νοημάτων που πραγματεύονται.»

-Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στην επιμέλεια μιας έκθεσης που επικεντρώνεται σε ένα τόσο ιδιαίτερο είδος, όπως τα artists’ books;

-Η μεγαλύτερη πρόκληση στη συγκεκριμένη έκθεση εικαστικών βιβλίων, στο Hellenic Centre, ήταν να μπορέσουμε να συμπεριλάβουμε όσο το δυνατόν περισσότερα και διαφορετικά βιβλία, ώστε να αποτυπώνεται τι είναι το εικαστικό βιβλίο. Δηλαδή, βιβλία-γλυπτικά αντικείμενα, βιβλία με λόγο, βιβλία που συνδυάζουν διάφορες μορφές τέχνης, όπως ζωγραφική, χαρακτική, φωτογραφία κ.ά., καθώς και μικρές εκδόσεις.

Θέλαμε επίσης να παρουσιάσουμε διαφορετικές προσεγγίσεις και θεματικές που απασχολούν τους καλλιτέχνες. Όσον αφορά στους Έλληνες δημιουργούς, στόχος μας ήταν να δώσουμε μια εικόνα της σύγχρονης ελληνικής τέχνης, τόσο ως προς τα θέματα που τους απασχολούν όσο και ως προς τα υλικά και τις τεχνικές που χρησιμοποιούν.

Φυσικά, η απόσταση και οι περιορισμοί του εκθεσιακού χώρου μάς εμπόδισαν να συμπεριλάβουμε όλα τα βιβλία που θα θέλαμε. Έτσι, σε αυτή την έκθεση δεν συμπεριλάβαμε το ψηφιακό βιβλίο.

Γενικά, σε μια έκθεση εικαστικού βιβλίου, η πρόκληση έγκειται στην ποικιλία και τη διαφορετικότητα των έργων, αλλά και στον τρόπο παρουσίασής τους ως έργα τέχνης, διατηρώντας παράλληλα τη δυνατότητα του επισκέπτη να τα προσεγγίσει, να τα επεξεργαστεί ή να τα ξεφυλλίσει.

Η πρόκληση είναι η έκθεση να μη θυμίζει βιβλιοθήκη ή κατάστημα βιβλίων, καθώς, παρότι τα έργα έχουν τη μορφή βιβλίου, αποτελούν σύνθετα έργα τέχνης — και αυτό είναι κάτι που πρέπει να μεταδοθεί στον επισκέπτη μέσα από την ίδια την παρουσίαση και να συνδυάζεται με ένα εκπαιδευτικό χαρακτήρα.

-Πώς ανταποκρίνεται το βρετανικό κοινό στη σύγχρονη ελληνική καλλιτεχνική παραγωγή και ποια εικόνα πιστεύετε ότι σχηματίζει για τους Έλληνες δημιουργούς;

-Το βρετανικό κοινό δεν έχει έρθει σε επαφή με πολλές εκθέσεις ή έργα σύγχρονης ελληνικής τέχνης. Γενικά, αν και η σύγχρονη ελληνική τέχνη προβάλλεται στο εξωτερικό, δεν είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη. Υπάρχει περιορισμένη γνώση σχετικά με τις τάσεις και τους καλλιτέχνες της στο ευρύ φιλότεχνο κοινό.

Στη συγκεκριμένη έκθεση, το κοινό την υποδέχτηκε με μεγάλο ενδιαφέρον. Το εικαστικό βιβλίο άλλωστε είναι ένα πεδίο που πάντοτε ελκύει το κοινό, καθώς είναι διαδραστικό και πλούσιο σε υλικό. Πέρα όμως από αυτό, η έκθεση ήταν αναλυτική και πολυεπίπεδη — και αποτέλεσε την πρώτη έκθεση ελληνικού εικαστικού βιβλίου στο εξωτερικό.

Αν και με την παγκοσμιοποίηση οι καλλιτέχνες συμμετέχουν πλέον σε έναν κοινό διάλογο, οι κοινωνικές ιδιαιτερότητες και τα βιώματα του τόπου στον οποίο μεγαλώνει και ζει ένας δημιουργός αποτυπώνονται πάντα στο έργο του.

Έτσι, η συγκεκριμένη έκθεση προσφέρει πραγματικά μια διαφορετική ματιά — τόσο σε κοινά θέματα όσο και νέες, ιδιαίτερες προσεγγίσεις. Αυτό νομίζω ενδιέφερε πάνω από όλα το βρετανικό κοινό.