Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος
Στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης η θέση του σύγχρονου δημιουργού, ο οποίος εξακολουθεί να δημιουργεί με πυξίδα το «είναι» του, μέσα στο κυριαρχούμενο από τα δεδομένα και τα ζητούμενα των νέων τρόπων και μορφών επικοινωνιακού πεδίου, είναι θολή ακόμη και ταλαντευόμενη.
Κοινές πολιτιστικές συντεταγμένες επηρεάζουν καθοριστικά την λογοτεχνική και καλλιτεχνική έκφραση, που μετασχηματίζεται με ποικίλους τρόπους σε πολλαπλά επίπεδα. Θεωρητικά διλήμματα, γενικευμένες αντιθέσεις, συγκλίσεις, αποκλίσεις, αντινομίες και ζητούμενα προκύπτουν από τον ιδεολογικό και αισθητικό πολτό του παρόντος. Έναν πολτό με τον οποίο δομείται και λειτουργεί το σύστημα διακίνησης και επικοινωνίας των πνευματικών «προϊόντων» στην παγκοσμιοποιημένη ζώνη. Ιδιαίτερα από τα media κάθε τύπου επιβάλλονται νέες αντιλήψεις, θέσεις και πρακτικές που προξενούν αντιδράσεις και ιδεολογικές συγκρούσεις, όχι μόνο στο κυρίαρχο οικονομικό φάσμα και τις αναμενόμενες ταλαντεύσεις του, αλλά και για τις αισθητικές κατευθύνσεις και πολιτικές, που επηρεάζουν άμεσα την πνευματική καλλιέργεια. Χαρακτηριστικοί και οι νέοι διαδικτυακοί όροι: livestreaming, on line προβολές, ψηφιακό preview εκθέσεων, διαδικτυακή τηλεόραση οργανισμών, παγκόσμιες ψηφιακές πρεμιέρες.
Η ανθρώπινη φύση, από την αρχή της ύπαρξής της διαφοροποιήθηκε από τα υπόλοιπα όντα, με τη δημιουργία νέων, εξελιγμένων μορφών επικοινωνίας.
Η γέννηση και η ανάπτυξη έργων λόγου και τέχνης κάθε μορφής υπήρξε πάντοτε συνδεδεμένη και εξαρτώμενη από τις συνθήκες διαμόρφωσης του περιβάλλοντος. Οι κλιματολογικές συνθήκες με το κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό υπόβαθρο διαμόρφωσαν και συντέλεσαν στη δημιουργία των πολιτιστικών συνθηκών. Στην πορεία ανάπτυξης του ανθρώπινου γένους εκφράστηκαν πολλές και ετερόκλητες αντιλήψεις για το σκοπό και τις ερμηνείες της τέχνης. Αποτελεί όμως γενική παραδοχή πως είναι μια μορφή ανθρώπινης επικοινωνίας, εσωτερικής ανάγκης και έκφρασης που πηγάζει από όλες τις αισθήσεις και απευθύνεται σε αυτές. Μέσα από διαδικασίες νοητικές, συναισθηματικές, διαισθητικές μεταφέρεται το αρχικό ερέθισμα και μεταφράζεται ως εμπειρία βιωματική.
Η περιγραφική αναπαράσταση αντικαταστάθηκε σταδιακά από υπαινικτικά στοιχεία που καθοδηγούσαν το θεατή να αναγνωρίσει το αισθητικό αντικείμενο και την υπόστασή του. Σε εκθέσεις που έχουν πραγματοποιηθεί και εμφορούνταν από αυτό το σκεπτικό έχουν παρουσιαστεί μεγάλα πάνελς με αφηρημένα σχήματα, επικαλυμμένα με ανακλαστικές επιφάνειες από μέταλλα ή καθρέπτες. Τα συνθετικά στοιχεία ενσωματωμένα σε βιντεοοθόνες, απαρτίζονται από γεωμετρικά σχέδια αλγορυθμικής χαρτογράφησης , συνδυάζοντας την ανθρώπινη έκφραση με το λογισμικό του ηλεκτρονικού προφίλ μέσα από τα μάτια των μηχανημάτων. Αμφισβητείται με αυτές τις διατυπώσεις η χρησιμότητα που έχει η εκμάθηση της κατανόησης των συναισθημάτων, ενώ παράλληλα διερευνάται συνεχώς η όποια αντίδραση και διαφωνία της ανθρώπινης συνείδησης.
Η σύγχρονη έκφραση, αν και διατηρεί καταβολές και επιρροές από διάφορες εθνικές, διαχρονικές παραδόσεις, τείνει να αποκτήσει ένα παγκόσμιο χαρακτήρα, να γίνει ένα κοινό μέσο συνεννόησης, που φιλοδοξεί να ξεπεράσει τις εθνικές διαφορές. Η τάση αυτή αναπτύχθηκε από τα τέλη του 20ου αιώνα.
Κι όμως στην πραγματικότητα ο σύγχρονος άνθρωπος ελάχιστα συγκινείται από την τέχνη της εποχής του. Σε μια συντελούμενη παγκοσμίωση της αισθητικής κουλτούρας, που κύριο μοχλό πραγμάτωσης έχει τη χρήση των εξελισσόμενων καθημερινά τεχνολογικών μέσων, οι παράμετροι επίτευξης αισθητικής συγκίνησης από νέα καλλιτεχνήματα, είναι πολύπλοκοι, ποικίλοι και πολλές φορές αλληλοαναιρούμενοι. Αυτό που γενικά διαπιστώνεται είναι ότι οι νέες τεχνολογίες παρέχουν νέες προοπτικές εξέλιξης και εφαρμογής καθώς και ένα καινοτόμο σύνολο εργαλείων και μεθοδολογιών. Έμπρακτο παράδειγμα είναι η χρήση του γρήγορου διαδικτύου για τη σύνθεση πολυπρισματικών πολιτιστικών γεγονότων, ανακοινώσεων, διαλέξεων, απαγγελιών κλπ, σε δημόσιους χώρους συνήθως με τεράστιο αριθμό συμμετεχόντων. Διανοίγονται έτσι δυναμικοί ορίζοντες συνεργασίας και επικοινωνίας μεταξύ δημιουργών και κοινού, διαπολιτισμικού περιεχομένου. Οι δημιουργοί μπορεί να διαμένουν σε διαφορετικά κράτη, πόλεις, νησιά ακόμη και χωριά έχουν όμως σήμερα τη δυνατότητα άμεσης συνεργασίας, εκμεταλλευόμενοι το «κοινωνικό φαινόμενο του διαδικτύου». Η επικοινωνία λοιπόν με ποικίλα πολιτιστικά αγαθά γίνεται απεριόριστη.
Η διαπολιτισμικότητα και η πολιτισμική σύγκλιση αποκτούν έτσι ένα νέο, ουσιαστικό περιεχόμενο. Η τεχνολογία έχει αρχίσει να αλλάζει τις κοινωνικές αντιλήψεις αιώνων για τις αξίες, το χώρο, το χρόνο και τα αγαθά. Έχει αρχίσει ήδη να επηρεάζει και να αλλάζει όχι μόνο την μορφή και τους τρόπους διάθεσης των έργων της έμπνευσης και της διάνοιας, αλλά και το ίδιο το περιεχόμενο της τέχνης. Η ψηφιακή τεχνολογία διαμορφώνει πλέον πάνω σε διαφορετικά πρότυπα την ίδια την ουσία της δημιουργίας και της τέχνης και οδηγεί με τον τρόπο αυτό σε παγκόσμιους λεωφόρους. Αλλάζει η πεποίθηση ότι η τεχνολογία μετασχηματίζει τον πολιτισμό, αλλά ο άνθρωπος έχει, διαχειρίζεται και διατηρεί τον έλεγχο. Ο ψηφιακός άνθρωπος έχει διαφορετική αντίληψη για το χρόνο όσον αφορά όλες του τις ζωντανές δράσεις, απολήξεις, παραστάσεις, δραστηριότητες. Έτσι η τεχνολογία πετυχαίνει πολιτιστικές αλλαγές, χωρίς ούτε καν να το αντιλαμβανόμαστε και κυρίως χωρίς να το προσέχουμε.
Καταλήγουμε ότι η υιοθέτηση μιας προσεκτικής στάσης που θα καρπώνεται τα αναμφισβήτητα οφέλη και θα διαχειρίζεται αποτελεσματικά τους πολλαπλούς κινδύνους της αλληλεπίδρασης τεχνολογίας και πνευματικού πολιτισμού αξίζει να διερευνηθεί σε βάθος και κατά κάποιο τρόπο να σκιαγραφηθεί στο μέτρο του εφικτού. Ένα ακόμη και ιδιαίτερα κρίσιμο ζήτημα είναι αυτό της σύγκλισης που παρατηρείται μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών λόγω της επίδρασης των νέων τεχνολογιών. Είναι υφιστάμενος ο κίνδυνος, η πολιτισμική σύγκλιση να οδηγήσει τελικά στην πολιτισμική κυριαρχία του ισχυρότερου; Μήπως με το ηλεκτρονικά διασυνδεδεμένο περιβάλλον, με κύριο σκοπό την προαγωγή και αξιοποίηση του ψηφιακά διαθέσιμου πολιτισμικού πλούτου, απλώς υποβοηθούμε την πολιτισμική κυριαρχία των ισχυρών; Συμπερασματικά η εφικτή λύση του προβλήματος μπορεί να αναζητηθεί μόνο στην συνύπαρξη, ενάντια στον πολιτιστικό πόλεμο (clashcivilization). Η ανεξάρτητη δημιουργική έμπνευση και η υλοποίηση της ακόμη και με την τεχνολογική καταγραφική μέθοδο, παρά τις τεράστιες αντιξοότητες και τους κινδύνους που συναθροίζονται, έχει την δύναμη αντίστασης στα ισοπεδωτικά αναμενόμενα των μεθόδων της ήδη αναπτυγμένης τεχνικής νοημοσύνης και στην ανάδειξη νέων αισθητικών καρπών της σωτήριας, εσωτερικής ποιητικής διεργασίας.
