Αναλύει ο εικαστικός Πέτρος Καραβέβας 

Ο πόλεμος κατέχει σημαντική θέση στη θεματολογία των εικαστικών τεχνών εδώ και χιλιετίες. Χαρακτηριστικά δείγματα καλλιτεχνικής αποτύπωσης πολεμικών σκηνών κατά την πρώιμη αρχαιότητα  αποτελούν τα σωζόμενα θραύσματα της Στήλης των Γυπών – που βρέθηκαν στο νότιο Ιράκ  τη δεκαετία του 1880 και εκτίθενται σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου – και τα ανάγλυφα που κοσμούν τους τοίχους της πρώτης αίθουσας του Μεγάλου Ναού στο Αμπού Σιμπέλ της Αιγύπτου.

Η Στήλη των Γυπών είναι ένα μνημείο από λαξευμένο ασβεστόλιθο που απαθανάτισε τη νίκη του Σουμέριου βασιλιά του Λαγκάς επί του ηγεμόνα της γειτονικής Ούμα στο δεύτερο μισό της τρίτης  π.Χ. χιλιετίας. Σε ένα θραύσμα της βλέπουμε μια φάλαγγα στρατιωτών με κράνη και ασπίδες να προχωρούν πατώντας πάνω σε πτώματα, απτή απόδειξη της ισχύος του νικητή βασιλιά.

Τα ανάγλυφα στην πρώτη αίθουσα του Μεγάλου Ναού του Αμπού Σιμπέλ αναπαριστούν τις μάχες του φαραώ Ραμσή  του Δεύτερου στο πρώτο τέταρτο του 13^ου αιώνα π.Χ., δίνοντάς μας τη δυνατότητα να γνωρίσουμε τον οπλισμό και τις πολεμικές τακτικές της εποχής.  Σε κάποια από αυτά βλέπουμε «στιγμιότυπα» από τη μάχη του Καντές (1284 π.Χ.) μεταξύ Αιγυπτίων και Χετταίων.

Στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα ήταν συχνή η ζωγραφική ή γλυπτική απεικόνιση μαχών και πολεμιστών με εστίαση σε στιγμές ηρωισμού και δόξας, ώστε να προβληθούν οι στρατιωτικές επιτυχίες συγκεκριμένων κρατικών οντοτήτων ή  ηγετών και να ενισχυθεί  έτσι η εξουσία τους.

Οι απεικονίσεις λόγου χάριν σκηνών από τον Τρωικό πόλεμο ή συγκρούσεων μυθικών ηρώων στα αρχαία ελληνικά αγγεία και οι ανάγλυφες μετόπες του Παρθενώνα, που παριστούσαν τη Γιγαντομαχία, την  Κενταυρομαχία, την Αμαζονομαχία  και την άλωση της Τροίας, πρόβαλλαν με αλληγορικό τρόπο την υπεροχή των ελληνικών πόλεων κρατών έναντι των ανταγωνιστικών ασιατικών βασιλείων.

Στη ρωμαϊκή επικράτεια, μνημεία όπως οι κίονες και οι αψίδες θριάμβου αποτελούσαν με τον γλυπτό τους διάκοσμο οπτική καταγραφή σημαντικών νικών που είχαν καταγάγει Ρωμαίοι στρατηγοί και αυτοκράτορες, ηρωοποιώντας τους και νομιμοποιώντας την εξουσία τους. Χαρακτηριστικά δείγματα μνημείων αυτού του είδους είναι οι  σωζόμενες αψίδες του Τίτου και του Σεπτίμιου Σεβήρου στη Ρωμαϊκή Αγορά και ο Κίονας του Τραϊανού που βρίσκεται βορειότερα, στην Αγορά του Τραϊανού.

Η μονότοξη αψίδα του Τίτου ανεγέρθηκε από τον αυτοκράτορα Δομιτιανό το 81 μ. Χ., για να τιμηθούν μετά θάνατο ο μεγαλύτερος αδελφός του Τίτος και ο πατέρας του Βεσπασιανός για την κατάπνιξη της εβραϊκής εξέγερσης του 68 μ. Χ. στη ρωμαϊκή επαρχία της Ιουδαίας. Τα ανάγλυφα στις πλευρικές βάσεις του κοίλου της αποτυπώνουν τη θριαμβική πομπή στη Ρώμη το καλοκαίρι του 71 μ. Χ. μετά τη λεηλασία και την καταστροφή της Ιερουσαλήμ: Στη μια πλευρά τους  στρατιώτες με τα πολύτιμα λάφυρα και στην άλλη τον Τίτο πάνω σε τέθριππο, συνοδευόμενο από αλληγορικές μορφές και στεφόμενο από τη Δόξα.

Η αψίδα του Σεπτίμιου Σεβήρου κατασκευάστηκε το 203 μ. Χ.  στη δέκατη επέτειο της στέψης του αυτοκράτορα, για να τιμήσει τις νίκες του ίδιου και των δυο γιων του κατά τις εκστρατείες τους στην Παρθία ( το σημερινό Ιράν και Ιράκ).

Είναι τρίτοξη, με τα ανάγλυφα της θριαμβικής πομπής στην πρόσοψή της, πάνω από τα δύο μικρότερα τόξα, ενώ στην κορυφή της υπήρχαν, όπως μαρτυρούν αναπαραστάσεις της σε νομίσματα της εποχής,  αγάλματα του αυτοκράτορα και των γιων του πάνω σε τέθριππο  και με συνοδεία στρατιωτών. Ο κίονας, τέλος, του Τραϊανού, μια εντυπωσιακή κατασκευή από συναρμολογημένους ογκώδεις μαρμάρινους σπονδύλους, ύψους σαράντα περίπου μέτρων μαζί με τη βάση  και το άγαλμα – του  αυτοκράτορα αρχικά, του Αγίου Πέτρου αργότερα – στην  κορυφή, ολοκληρώθηκε το 113 μ. Χ., για να τιμήσει τη νίκη του Τραϊανού στους Δακικούς πολέμους.

Είναι διακοσμημένος με σπειροειδές ανάγλυφο που αφηγείται τα γεγονότα των συγκεκριμένων πολέμων με χρονολογική σειρά, περιλαμβάνοντας πληθώρα σκηνών και μορφών, με αυτήν του Τραϊανού να εμφανίζεται 58 φορές αναδεικνύοντας τον σύνθετο ρόλο του πρώτου στην τάξη κρατικού λειτουργού στην επιτυχία των πολεμικών επιχειρήσεων. Επιπλέον, ο σεβασμός προς τον ηττημένο αντίπαλο που αποτυπώνεται στις σκηνές της παράδοσης των Δακών αναδεικνύει το διαμορφωμένο υπό την επίδραση της φιλοσοφίας των Στωικών αυτοκρατορικό ήθος.

Στον  Ευρωπαϊκό Μεσαίωνα, εποχή συνεχών πολεμικών συγκρούσεων, άνθησης των ιπποτικών ιδεωδών και έντονης θρησκευτικότητας είναι συχνή η απεικόνιση έφιππων μονομαχιών και σκηνών από ιστορικές πολιορκίες και μάχες σε μικρογραφίες χειρογράφων, σε τοιχογραφίες και τοιχοτάπητες, με έμφαση στη ρεαλιστική καταγραφή των στρατιωτικών τεχνολογιών της εποχής και στην εξιδανίκευση των πολεμιστών και του αγώνα τους. Οι σκηνές από τις Σταυροφορίες ειδικότερα εμφανίζουν τους χριστιανούς ιππότες να μάχονται εναντίον των «απίστων» συνεπικουρούμενοι από θεϊκές δυνάμεις.

Χαρακτηριστικά δείγματα τέτοιου είδους τέχνης είναι η ταπισερί της Μπαγιέ και οι εικονογραφήσεις χειρογράφων με σκηνές του εκατονταετούς πολέμου.  Ο τοιχοτάπητας της Μπαγιέ είναι λινό ύφασμα υπόλευκου χρώματος, μήκους 68,4 μέτρων και πλάτους 50 εκατοστών, στο οποίο έχουν κεντηθεί με μάλλινα νήματα οκτώ διαφορετικών χρωμάτων πενήντα οκτώ σκηνές που απεικονίζουν την κατάκτηση του βασιλείου της Αγγλίας από το στράτευμα του δούκα της Νορμανδίας Γουλιέλμου του Κατακτητή το 1066 μ. Χ. Οι σκηνές επεξηγούνται με λατινικούς τίτλους και περιβάλλονται από διακοσμητικά περιγράμματα με φιγούρες πραγματικών και φανταστικών ζώων και στιγμιότυπα  από μεσαιωνικούς μύθους. Η ταπισερί, που κατασκευάστηκε λίγα χρόνια μετά τη νορμανδική κατάκτηση, αποτελεί σπάνιο δείγμα ρομανικής κοσμικής τέχνης και ιστορικό τεκμήριο με σημαντική συμβολή στη γνώση των γεγονότων που αφηγείται και του πολιτισμού της εποχής.

Βέβαια, στη δυτική μεσαιωνική τέχνη ήταν συχνές και οι απεικονίσεις σκηνών μάχης μεταξύ αλληγορικών γυναικείων μορφών – ενσαρκώσεων αρετών σαν την εγκράτεια ή την ταπεινοφροσύνη και κακιών όπως η ακολασία και η αλαζονεία – σε γοτθικά γλυπτά και ανάγλυφα καθεδρικών ναών που αναδείκνυαν τη διαπάλη Καλού και Κακού και τον τελικό θρίαμβο της θείας τάξης, οπτικοποιώντας τη θρησκευτική διδασκαλία. Άλλες τέτοιου είδους συμβολικές παραστάσεις είναι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ που πατά ή διαπερνά με το δόρυ του τον Δαίμονα και η νίκη του λέοντα – συμβόλου της πίστης – επί  του δράκοντα – συμβόλου του πειρασμού.

Στη βυζαντινή τέχνη, παρά τη συχνότητα και την κρισιμότητα των πολεμικών συγκρούσεων στη μακραίωνη πορεία της αυτοκρατορίας, οι απεικονίσεις του πολέμου εστιάζουν σπάνια στη βιαιότητά του και τις προκαλούμενες από αυτόν απώλειες. Αυτό που κατά κανόνα υπογραμμίζουν είναι η ιερή αποστολή του βυζαντινού στρατού, εστιάζοντας στους θριάμβους του με την καθοδήγηση και προστασία της Παναγίας ή των Αρχαγγέλων. Συχνά, για παράδειγμα, απεικονίζονται – σε τοιχογραφίες, ψηφιδωτά ή αντικείμενα μικροτεχνίας – βυζαντινοί    αυτοκράτορες ως τροπαιούχοι στρατηγοί  που στέφονται από τον Χριστό ή/και τους αρχαγγέλους, αναδεικνύοντας τον  ρόλο τους ως υπερασπιστών της Ορθοδοξίας.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων απεικονίσεων αποτελούν το ελεφαντοστέινο δίπτυχο Barberini, έργο του 6^ου μ. Χ. αιώνα και μια μικρογραφία σε χειρόγραφο ψαλτήρι του 11^ου αιώνα. Στο κεντρικό τμήμα του πρώτου  εικάζεται ότι εικονίζεται ο Ιουστινιανός επικεφαλής θριαμβικής πομπής, ενώ δέχεται την ευλογία του Χριστού και προσφορές δώρων από υποτελείς λαούς. Η δεύτερη εικονίζει τον Βασίλειο Β της δυναστείας των Μακεδόνων με πανοπλία και οπλισμό, περιβαλλόμενο από «πορτρέτα» στρατιωτικών αγίων-προστατών των πολεμιστών, ενώ στέφεται αυτοκράτορας από τον Χριστό και τους Αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ.

Επίσης, από τον 10^ο αιώνα και μετά, η ενίσχυση της βυζαντινής στρατιωτικής αριστοκρατίας συμβάλλει στην αύξηση της δημοτικότητας των απεικονίσεων πάνοπλων στρατιωτικών αγίων, όχι πια μόνο στην περιφέρεια της αυτοκρατορίας, αλλά και σε μεγάλα κέντρα της, όπως η Κωνσταντινούπολη και η Θεσσαλονίκη.  Πραγματικοί στρατιώτες ή αξιωματικοί του ρωμαϊκού στρατού από διάφορες επαρχίες που αγιοποιήθηκαν, επειδή μαρτύρησαν κατά την ύστερη ρωμαϊκή περίοδο, αρνούμενοι να προσφέρουν λατρεία σε ειδωλολατρικές θεότητες – όπως οι άγιοι Δημήτριος, Μερκούριος, Νικήτας ο Γότθος – και αποδίδονταν στην πρώιμη βυζαντινή εικονογραφία ως μάρτυρες δεόμενοι ή κρατώντας τον σταυρό, παριστάνονταν τώρα με στρατιωτική περιβολή και πλήρη οπλισμό: Με ασπίδες,  θώρακες, κράνη, περικνημίδες, δόρατα, σπαθιά, τόξα και βέλη.

Σε τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και φορητές εικόνες εμφανίζονται κατά τη Μέση και Ύστερη Βυζαντινή περίοδο ως υπερασπιστές των πόλεων, εγγυητές της ασφάλειας των συνόρων, προστάτες των μαχητών, πάτρωνες ισχυρών οικογενειών και αυτοκρατορικών δυναστειών και συγχρόνως ως υπέρμαχοι της πίστης και διώκτες των δαιμόνων. Αρκετές τέτοιες τοιχογραφίες και φορητές εικόνες σώζονται σε εκκλησίες και μονές του βορειοελλαδικού χώρου.

Ο χαρακτήρας των εικαστικών δημιουργημάτων της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα ήταν απόρροια του κοινωνικού status των γραφικών ή πλαστικών καλλιτεχνών και της κυρίαρχης τότε αντίληψης γι’ αυτά τα είδη τέχνης: Οι γλύπτες και οι ζωγράφοι, χειρωνακτικά εργαζόμενοι, μετά από μια μακρά περίοδο πρακτικής μαθητείας που τους μυούσε στους κανόνες, τα πρότυπα και τις μεθόδους της τέχνης τους, αντιμετωπίζονταν ως ταπεινοί χειροτέχνες, υποταγμένοι στην παράδοση του σιναφιού τους και στις απαιτήσεις των εργοδοτών τους. Έτσι, ελάχιστοι  υπέγραφαν κατά το διάστημα αυτό τα έργα τους, τα οποία εκτιμούνταν με βάση τον βαθμό τεχνικής επιδεξιότητας που μαρτυρούσε η κατασκευή τους και το πόσο αποτελεσματικά υπηρετούσαν τις ιδεολογικές επιδιώξεις των παραγγελιοδοτών. Είναι ενδεικτικό  ότι κατά τη ρωμαϊκή περίοδο οι περισσότεροι ζωγράφοι και γλύπτες ήταν δούλοι ή απελεύθεροι, ενώ στα μεσαιωνικά χρόνια η καλλιτεχνική εργασία εκτελούνταν συλλογικά μέσα στα εργαστήρια αναγνωρισμένων τεχνιτών-δασκάλων με τη συμβολή πλήθους μαθητών, βοηθών και έμπειρων μαστόρων.