Συνέντευξη στη Ζέτα Τζιώτη

Η Στέλλα Μιμίκου, καλλιτέχνιδα με σημαντική πορεία στη  σύγχρονη εικαστική σκηνή, εστιάζει σε θεμελιώδεις άξονες της δουλειάς της που σχετίζονται με τον ελληνισμό και τις συλλογικές μνήμες του. Μέσα από την τέχνη της, διερευνά τις έννοιες της ταυτότητας, της μνήμης και της ιστορίας, και πώς αυτές συνδέονται με το σύγχρονο ελληνικό πλαίσιο. Η καλλιτέχνιδα εξετάζει τη δυναμική της ελληνικής κληρονομιάς, την έννοια του ξεριζωμού, της αποξένωσης και του τραύματος, με στόχο να φωτίσει τις διαχρονικές διαστάσεις του ελληνισμού και της πολιτιστικής του κληρονομιάς, αναδεικνύοντας την επίδραση αυτών των στοιχείων στην σημερινή εποχή.

Δεν προσπαθεί να αναπαραστήσει την ιστορία με αφηγηματικό τρόπο, αλλά να αποτυπώσει την αίσθηση του τραύματος και της απώλειας που παραμένουν ανοιχτές και ζωντανές, μέσα από εικόνες που συνεχώς επανακαθορίζονται και εμπλουτίζονται. Τα έργα της δεν περιορίζονται στο προσωπικό βίωμα, αλλά ανοίγουν έναν διάλογο με τη συλλογική μνήμη, δημιουργώντας ένα πεδίο συνάντησης μεταξύ του ατομικού και του ιστορικού.

Αυτή η συνέντευξη προσφέρει μια πολύτιμη ευκαιρία να κατανοήσουμε τη σχέση της τέχνης με την ιστορία, τη μνήμη και την αντίσταση, καθώς και τον σημαντικό ρόλο του καλλιτέχνη στην εποχή μας, σε έναν κόσμο γεμάτο κρίσεις, πολέμους και περιβαλλοντικές καταστροφές.

-Στέλλα, ο τίτλος Palimpsests παραπέμπει σε διαδοχικές εγγραφές μνήμης και ιστορίας. Πότε συνειδητοποιήσατε ότι αυτή η έννοια θα μπορούσε να αποτελέσει τον κεντρικό άξονα της εικαστικής σας γλώσσας;

 -Η έννοια του Palimpsests άρχισε να αποκτά κεντρικό ρόλο στη δουλειά μου τη στιγμή που συνειδητοποίησα ότι η μνήμη δεν λειτουργεί ποτέ από μόνη της με αυτοτέλεια. Μεγαλώνοντας με αφηγήσεις των γονιών μου για τη Μικρά Ασία, κατάλαβα πως η ιστορία των προγόνων μου δεν ήταν κάτι ολοκληρωμένο ή «αυτοτελές», αλλά μια διαρκής επανεγγραφή εικόνων τραυμάτων, αγάπης και νοσταλγίας για τις αλησμόνητες πατρίδες, τις αγαπημένες,  που περνούσαν από γενιά σε γενιά και εγγράφονταν πάνω στο παρόν.

Ζωγραφίζοντας, ένιωσα ότι κάθε επιφάνεια λειτουργεί όπως το παλίμψηστο: τίποτα δεν σβήνεται πραγματικά, απλώς καλύπτεται, αφήνοντας ίχνη. Κάτω από κάθε στρώση χρώματος υπάρχει μια προηγούμενη αφήγηση, όπως κάτω από τη σύγχρονη ταυτότητά μας υπάρχει η εμπειρία της Μικρασιατικής προσφυγιάς, της απώλειας και της μετατόπισης. Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα ότι αυτή η λογική των διαδοχικών εγγραφών –προσωπικών και συλλογικών– δεν ήταν απλώς μια θεματική επιλογή, αλλά ο ίδιος ο πυρήνας της εικαστικής μου γλώσσας.

Στη ζωγραφική μου και συγκεκριμένα στα έργα που εκθέτω σήμερα, κάθε επιφάνεια γίνεται ένα παλίμψηστο μνήμης και ιστορίας, όπου το προσωπικό και το συλλογικό συνυπάρχουν. Εκεί κατάλαβα ότι αυτή η έννοια δεν ήταν απλώς ένα θέμα, αλλά ο πυρήνας της εικαστικής μου γλώσσας.

Πρέπει να επισημάνω ότι, η έκθεση αυτή δεν επιχειρεί να αναπαραστήσει την ιστορία της Μικρασίας με αφηγηματικό τρόπο, αλλά να τη φέρει στην επιφάνεια ως βιωμένη μνήμη,· ως κάτι που εξακολουθεί να υπάρχει κάτω από το παρόν, να το διαμορφώνει, να το επηρεάζει και να το στοιχειώνει.

-Στα έργα σας, το προσωπικό βίωμα συνυπάρχει με τη συλλογική ιστορική μνήμη. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην αυτοβιογραφία και τη μαρτυρία που αφορά τους πολλούς;

-Θεωρώ ότι, το προσωπικό βίωμα λειτουργεί ως αφετηρία, αλλά ποτέ ως αυτοσκοπός και αυτός  είναι ο τρόπος μου να προσεγγίζω με την τέχνη μου μια ιστορία που αφορά την ανθρωπότητα. Οι μνήμες των προγόνων μου από την αγαπημένη και αλησμόνητη πατρίδα, τη Μικρασία, αν και βιωματικά φορτισμένες, κουβαλούν μια εμπειρία κοινή σε εκατομμύρια  ανθρώπους που εκτοπίσθηκαν βίαια από τις αγαπημένες πατρίδες τους και μετατοπίστηκαν χωρίς τη θέλησή τους σε άλλους τόπους.

Μέσα από τη ζωγραφική μου προσπαθώ να απογυμνώσω το ατομικό από την ιδιωτικότητά του, ώστε να λειτουργήσει ως μαρτυρία — ένας τόπος όπου το προσωπικό μπορεί να συναντήσει το συλλογικό.

-Η Μικρασιατική Καταστροφή και ο ξεριζωμός των προγόνων σας διατρέχουν έντονα τη δουλειά σας. Πιστεύετε ότι αυτή η ιστορική πληγή μπορεί ποτέ να μετατραπεί σε καθαρή εικόνα ή παραμένει, αναγκαστικά, τραυματική;

-Η   Μικρασιατική Καταστροφή και ο βίαιος ξεριζωμός των προγόνων μας, δεν μπορεί να μετατραπεί σε «καθαρή» εικόνα. Το τραύμα της πληγής αυτής,  από τη φύση του, αντιστέκεται στη σαφήνεια και στην οριστική αναπαράσταση. Αυτό που μπορεί να συμβεί είναι μια μετατόπιση: από το άμεσο τραύμα στη μνήμη, και από τη μνήμη σε μια εικόνα που κουβαλά ακόμη την αστάθειά του.

Στη δουλειά μου και συγκεκριμένα με τα έργα που εκθέτω,  δεν επιδιώκω την εξιδανίκευση ή την αποκατάσταση, αλλά τη συνύπαρξη της ελπίδας και της αγάπης με το ρήγμα, την πληγή την αγιάτρευτη γι’ αυτούς που βίωσαν τον ξεριζωμό. Η εικόνα παραμένει φορτισμένη, όχι για να αναπαράγει τον πόνο, αλλά για να θυμίζει ότι κάτι χάθηκε όμως  εξακολουθεί να μας διαμορφώνει και να καθορίζει το ποιοι είμαστε.

-Έχετε μιλήσει για την τέχνη ως πράξη μνήμης αλλά και αντίστασης. Σε μια εποχή πολέμων, προσφυγιάς και περιβαλλοντικής κρίσης, ποιος θεωρείτε ότι είναι σήμερα ο ρόλος του καλλιτέχνη;

-Πιστεύω ότι ο ρόλος του καλλιτέχνη σήμερα δεν είναι να προσφέρει λύσεις, αλλά να επιμένει στη μνήμη και στην ευθύνη της ματιάς. Σε έναν κόσμο που παράγει διαρκώς εικόνες για να ξεχνά, η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως πράξη αντίστασης απέναντι στη λήθη, την απάθεια και στην απανθρωπιά.

Ο καλλιτέχνης καλείται να δημιουργεί χώρους αργής θέασης και στοχασμού, όπου το τραύμα, η απώλεια και η κρίση δεν εξωραΐζονται ούτε καταναλώνονται εύκολα. Να υπενθυμίζει ότι πίσω από τις μεγάλες αφηγήσεις υπάρχουν ανθρώπινες ζωές και ότι η μνήμη, όταν παραμένει ενεργή, μπορεί να γίνει πράξη ευθύνης και ενσυναίσθησης.

-Η έννοια του παλίμψηστου στα έργα σας δεν αφορά μόνο την εικόνα αλλά και τη διαδικασία: διαγραφές, επανεγγραφές, στρώσεις. Πόσο σημαντικό είναι για εσάς να παραμένει ορατό το ίχνος του χρόνου και του λάθους;

-Το ίχνος του χρόνου και του λάθους δεν το αντιμετωπίζω στα έργα μου ως κάτι που πρέπει να διορθωθεί, αλλά ως φορέα νοήματος και εξέλιξης. Οι διαγραφές,  οι επανεγγραφές και οι στρώσεις αποτελούν μέρος της ίδιας της μνήμης· όπως και στην ιστορία, τίποτα δεν εξελίσσεται χωρίς ασυνέχειες, επαναλήψεις και ρήγματα.

Αφήνοντας ορατές τις στρώσεις, επιτρέπω στο έργο να μαρτυρά τη διαδικασία του,  να δείχνει ότι προέκυψε μέσα από δοκιμές, απώλειες, μνήμες βασανιστικές, αγάπη και επιμονή. Για μένα, το ίχνος του χρόνου και του λάθους συνυπάρχουν και το λάθος μετατρέπεται σε τόπο όπου ο χρόνος γίνεται ορατός και η εικόνα αποκτά βάθος.

Όπως αντιλαμβάνεσθε , η διαδικασία αυτή είναι για μένα επίπονη και περνά σε διαδοχικές συναισθηματικές και νοηματικές φάσεις, όπου κυριαρχεί η αγάπη και η ενσυναίσθηση που μετουσιώνεται σε τέχνη.

-Στην παρούσα έκθεση παρουσιάζετε σαράντα έργα σε μια σχεδόν «ζωφόρο» διάταξη. Τι σας ενδιέφερε περισσότερο: η αυτονομία κάθε έργου ή η αφηγηματική τους συνέχεια ως σύνολο;

-Στην παρούσα έκθεση με ενδιέφερε  η συνύπαρξη  της αυτονομίας των έργων μου και της αφηγηματικής τους συνέχειας. Κάθε έργο διατηρεί την αυτονομία του, ως μια ξεχωριστή εγγραφή μνήμης, αλλά η «ζωφόρος» διάταξη τα ενεργοποιεί ως ένα συνεχές πεδίο αφήγησης. Όπως και στη μνήμη, οι εικόνες μπορούν να σταθούν μόνες τους, αλλά αποκτούν διαφορετικό βάρος όταν διαβάζονται σε ακολουθία.

Η διάταξη αυτή θεωρώ ότι, επιτρέπει στον θεατή να κινηθεί ανάμεσα στο μεμονωμένο και στο συλλογικό, ανάμεσα στη στάση και στη ροή, μετατρέποντας την έκθεση σε μια ανοιχτή αφήγηση, χωρίς περιορισμούς, χωρίς ταμπέλες και αμφισημίες .

–Έχετε δουλέψει με ζωγραφική, γλυπτική, performance, βίντεο και θέατρο. Πώς αποφασίζετε ποιο μέσο θα υπηρετήσει καλύτερα κάθε φορά το θέμα που σας απασχολεί;

-Το μέσο είναι κάτι το οποίο δεν το αποφασίζω και δεν το επιλέγω απο την αρχή,  προκύπτει από την ίδια την ανάγκη του θέματος το οποίο επεξεργάζομαι κάθε φορά. Κάθε ιδέα κουβαλά τη δική της υλικότητα, το δικό της μέσο και τον δικό της χρόνο, κάποια στιγμή χρειάζεται τη συμπύκνωση της ζωγραφικής, άλλοτε το σώμα της performance ή τη διάρκεια και τη ψυχολογία του βίντεο και του θεάτρου για να αποτυπωθεί και να αποδοθεί μέσα από την τέχνη. Αναζητώ κάθε φορά το μέσο που μπορεί να αποδώσει και να μεταφέρει το νόημα με τη μεγαλύτερη εντιμότητα, σαφήνεια, ακρίβεια και ένταση.

 -Η δουλειά σας συχνά συνδέεται με τον ακτιβισμό, είτε οικολογικό είτε πολιτικό. Πιστεύετε ότι η τέχνη μπορεί πράγματι να αφυπνίσει συνειδήσεις ή λειτουργεί κυρίως σε συμβολικό επίπεδο;

-Πιστεύω ακράδαντα ότι, η τέχνη έχει τη δύναμη να αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, τα πράγματα, το περιβάλλον, την πολιτική και τη ζωή και αυτό δεν είναι καθόλου συμβολικό. Η αφύπνιση συνείδησης δεν έρχεται μέσα από συνθήματα, αλλά μέσα από μια εμπειρία που διαταράσσει τη βεβαιότητα και ανοίγει χώρο για ενσυναίσθηση, για αγάπη, για κατανόηση και σκέψη και αυτή ακριβώς την εμπειρία μετουσιώνει η τέχνη.

Η τέχνη λειτουργεί συχνά υπόγεια και αργά, όμως ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμή της: στο να αφυπνίζει συνειδήσεις χωρίς να τις κατευθύνει, χωρίς προβοκάτσια και να ενεργοποιεί την ευθύνη, τη σκέψη και την ενσυναίσθηση του θεατή αντί να του προσφέρει έτοιμες απαντήσεις.

-Έχοντας μακρά διεθνή παρουσία, πώς βιώνετε τη συνάντηση της δουλειάς σας με το ελληνικό κοινό; Υπάρχουν διαφορετικές αναγνώσεις εντός και εκτός Ελλάδας;

-Η συνάντηση της τέχνης μου  με το ελληνικό κοινό είναι πάντα ιδιαίτερα φορτισμένη και πιο άμεση θα έλεγα διότι εδώ τα έργα μου δεν διαβάζονται μόνο με όρους αισθητικής αλλά και βιωματικά καθώς μοιραζόμαστε τις ίδιες μνήμες. Η μνήμη, η προσφυγιά και η ιστορία λειτουργούν ως κοινός τόπος, ενεργοποιώντας προσωπικές εμπειρίες,  συλλογικά τραύματα, αγάπες και νοσταλγίες.

Στο διεθνές πλαίσιο, εκτός Ελλάδας, οι ίδιες θεματικές συχνά προσλαμβάνονται πιο αφαιρετικά ή μεταφορικά, μέσα από ευρύτερα ζητήματα μετατόπισης, απώλειας και ταυτότητας. Τελικά, οι αναγνώσεις διαφέρουν, αλλά δεν αναιρούν η μία την άλλη· αντίθετα, συνυπάρχουν και εμπλουτίζουν το έργο, επιβεβαιώνοντας ότι η τοπική εμπειρία μπορεί να αποκτήσει παγκόσμια απήχηση.

-Ως καλλιτέχνις αλλά και παιδαγωγός, τι θεωρείτε πιο ουσιαστικό να «μεταδοθεί» μέσα από την τέχνη στις νεότερες γενιές;

-Όπως προανέφερα, η τέχνη αφυπνίζει συνειδήσεις, χωρίς να τις κατευθύνει. Το πιο ουσιαστικό λοιπόν είναι οι νεότερες γενιές να μάθουν να παρατηρούν και να αμφισβητούν. Η τέχνη δεν διδάσκει μόνο τεχνικές ή ιστορία· δίνει εργαλεία για να αντιλαμβάνεται κανείς τον κόσμο, να αναγνωρίζει τα τραύματα, τις πληγές, την απώλεια, τη συνύπαρξη και να συνδέεται με τους άλλους με ενσυναίσθηση, με κατανόηση, με αγάπη.

Ο στόχος μού είναι οι νεότερες γενιές να καταλάβουν ότι η δημιουργία είναι ταυτόχρονα προσωπική ελευθερία, ενσυναίσθηση, ανθρωπισμός και κοινωνική ευθύνη, είναι ένας τρόπος να εκφράζεις, να αγαπάς, να παρατηρείς τα πράγματα, να θυμάσαι και να συμμετέχεις ενεργά.

-Ποια είναι η στιγμή στη δημιουργική διαδικασία που νιώθετε ότι ένα έργο έχει ολοκληρωθεί – και ποια εκείνη που κινδυνεύει να καταρρεύσει;

-Ένα έργο νιώθω ότι ολοκληρώνεται όταν οι στρώσεις που προανέφερα, μνήμης, υλικότητας και νοήματος συναντιόνται σε  μια αθέατη ισορροπία, και η εικόνα «μιλάει» από μόνη της, χωρίς ασάφειες.

Η στιγμή που κινδυνεύει το έργο να καταρρεύσει είναι, όταν υπερβάλλω στην προσπάθειά μου να το ελέγξω καλύπτοντας την ανάγκη για τελειότητα.  Τότε χάνεται η αυθεντικότητα της ίδιας της δημιουργίας. Αποφεύγω να επιζητώ την τελειότητα στην τέχνη, ως αυτοσκοπό και εστιάζω στην ισορροπία μνήμης, υλικότητας και νοήματος.

 -Τι θα θέλατε να κρατήσει ο επισκέπτης φεύγοντας από την έκθεση Palimpsests: μια ιστορική γνώση, ένα συναίσθημα, ή μια ανησυχία που δεν τον αφήνει ήσυχο;

 –Θα ήθελα ο επισκέπτης  φεύγοντας από την έκθεση Palimpsests να κρατήσει και τα τρία: μια αίσθηση της ιστορίας-  ιστορική μνήμη,  ένα συναίσθημα που τον αγγίζει προσωπικά και μια ήπια ανησυχία που τον κρατά σε επαφή με τις μνήμες και τα τραύματα που συχνά προσπερνάμε.

Η έκθεση Palimpsests δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά προσκαλεί τον επισκέπτη να δει, να αισθανθεί και να σκεφτεί, αφήνοντας αποτυπώματα στο νου και στην ψυχή του, που συνεχίζουν να δουλεύουν μέσα του πολύ μετά το πέρας της επίσκεψης. Και αυτός θεωρώ ότι είναι ο στόχος της έκθεσης αυτής και κατ’επέκταση και ο στόχος και σκοπός της ίδιας της τέχνης, να αφυπνίζει, να προβληματίζει και να δημιουργεί στον θεατή εικόνες, μνήμες και σκέψεις,  που θα κουβαλάει μέσα του.

Info έκθεσης

Στέλλα Μιμίκου με τίτλο “Παλίμψηστα – Εικόνες μνήμης και ιστορίας

Gallery Art Prisma

30 Ιανουαρίου  – 21 Φεβρουαρίου 2026

Ιστορικός τέχνης (πρόλογος καταλόγου): Μάνος Στεφανίδης

Εγκαίνια: Παρασκευή 30 Ιανουαρίου 2026, ώρα 19.00

«Παλίμψηστα- Εικόνες μνήμης και ιστορίας της Στέλλας Μιμίκου» στην Gallery Art Prisma