Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος
Ζωγράφος, Λογοτέχνης, Θεωρητικός της  τέχνης

Μετά την λήξη του πολλαπλά καταστροφικού και αποτρόπαιου Β’ Παγκόσμιου Πόλεμου αναπτύχθηκαν τα εικαστικά φαινόμενα της αμορφικής τέχνης που εμφανίστηκε δυναμικά στο προσκήνιο σαν εκφραστική τάση από αρκετούς σημαντικούς καλλιτέχνες της εποχής και με ευρύτητα από τα μέσα της δεκαετίας του 1950. Αξιοποιώντας βέβαια προγενέστερα αισθητικά αξιώματα και συνθετικές αντιλήψεις που ανάγονταν σε πρώιμες μοντερνιστικές καταθέσεις και κύρια στην ανατρεπτική παρακαταθήκη των επιτευγμάτων της «Ρώσικης πρωτοπορίας»  η γενικότερη επικράτηση της αφηρημένης τέχνης και των πολλαπλών  ιδιωματικών παραλλαγών της έδωσε μια απάντηση για το νέο ύφος της μοντέρνας τέχνης. 

Η Γαλλία, με επίκεντρο το Παρίσι, υπήρξε το βασικό φυτώριο της άμορφης τέχνης, η οποία αναφερόταν σε μια διαφορετική τέχνη, μια τέχνη που είναι άλλη, ως Un art autre ή art informel. Οι όροι αυτοί  επινοήθηκαν από τον Γάλλο κριτικό τέχνης Μισέλ Ταπιέ το 1952,  για τα εικαστικά ιδιώματα του Ζαν Ντυμπυφέ, του Ζαν Φοτριέ και του Βόλς (Wols). Μια δεκαετία μετά ο συγγραφέας Jean Paulhan δημοσίευσε το σύγγραμμα του με τίτλο: “L’ Art informel”,  με εμφανή την πρόθεση του να καταστήσει σαφέστερη την έννοια του αμορφικού. Την περίοδο εκείνη οι αφηρημένες ή μη αποκρυσταλλώσεις αναδύονταν συνήθως μέσα από ένα κράμα χειρονομιών και συσσωρεύσεων, με επικέντρωση στην ζωγραφική της ύλης από την συνείδηση των θεατών.

Οι καλλιτέχνες γενικά εμπνεύστηκαν από την ευρωπαϊκή ζωγραφική, καθώς και από τον αμερικανικό εξπρεσιονισμό, ενώ χρησιμοποίησαν τον αυτοματισμό ως τρόπο για να μεταδώσουν αυτό το νέο στυλ τέχνης. Η δεκαετία του 1960, ανέδειξε και κατά κάποιο τρόπο παγίωσε τα αμορφικά εικαστικά δεδομένα συντελώντας στην εξελικτική τους ανάπτυξη και μετουσίωση τόσο στην Νέα Υόρκη όσο και στο Παρίσι καθώς και άλλα σπουδαία καλλιτεχνικά κέντρα της υπόλοιπης Ευρώπης. Στην επόμενη δεκαετία του 1970 αναμφισβήτητα έγιναν ευρέως αποδεκτά τα έργα νεότερων εικαστικών δημιουργών που στις συνθέσεις τους κυριαρχούν οι αμορφικές συναρτήσεις, τόσο σχεδιαστικές όσο και χρωματικές. 

Στις εικαστικές διατυπώσεις της αμορφικής τέχνης/ Art Informel‎‎, εντοπίζονται διακριτές τάσεις, παραλλαγές και αισθητικές επινοήσεις, όπως η λυρική αφαίρεση, ο ματιερισμός, η τέχνη του περιθωρίου, η νέα αφαίρεση. Η χρήση της αμορφικής συνθετικής οπτικής για την έκφραση πολιτικών ιδεολογιών στη Νότια Αμερική κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1950 θεωρήθηκε ως ο βασικός τρόπος για να εκδηλωθεί η υποστήριξη στο μεταβαλλόμενο πολιτικό κλίμα. Η τέχνη  αντιπροσώπευε τα συναισθήματά των εικαστικών καλλιτεχνών επί του θέματος καθώς και την απάντησή τους σε αυτή την πολιτική μετατόπιση και για να αναπαραστήσουν πολλές τεράστιες φιγούρες στην αλλαγή του πολιτεύματος τους. Χρησιμοποίησαν την τέχνη για να αναπαραστήσουν την υποστήριξή τους στη μετάβαση από τη δικτατορία κατά τη διάρκεια αυτών των περιόδων ακραίων πολιτικών αναταραχών στις χώρες τους.

Ειδικά η «Άμορφη Τέχνη» αρνείται «την μορφή ως κατηγορία ή αξία, η οποία διαφοροποιείται σαφώς από την πραγματικότητα ακόμα κι όταν την αναπαριστά». Ο Ισπανός ζωγράφος Antonio Tapies (1923-2012) ήταν ένας σημαντικός εκπρόσωπος αυτής της τάσης. Στα έργα του επηρεάστηκε από τις φιλοσοφικές θεωρίες της Άπω Ανατολής και τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο (1936-1939). Αξιοσημείωτο είναι ότι τα υλικά των έργων του είναι παλιά φθαρμένα αντικείμενα, όπως τσουβάλια, κουρέλια, άχυρα, μουσαμάς, σχοινιά, σύρματα, άχρηστα σιδερικά, καθώς και άμμος, τσιμέντο, άσφαλτος, πηλός, πάντα σε συνδυασμό με χρώματα. Με τον τρόπο αυτό ο Ισπανός ζωγράφος υπήρξε ένας  από τους προδρόμους της Αrte Povera και της Minimal Art. 

Στο πλαίσιο αυτής της αμορφικής τάσης, κάθε καλλιτέχνης είχε την δυνατότητα και εξουσία να προσεγγίζει την πλήρη ελευθερία έκφρασης στην απρόβλεπτη ποιότητα των υλικών και των τρόπων που χρησιμοποιούσε, όπως η σχεδόν εμμονική  προτίμηση στους λεκέδες, τα στίγματα, τις χαράξεις και στην τυχαιότητα των χειρονομιών, απορρίπτοντας έτσι το θεμελιώδες συνθετικό προσχέδιο. Πρόκειται πλέον για ένα ανοιχτό εικαστικό δημιούργημα μιας «άλογης» διατύπωσης που ο θεατής μπορεί να δει και να ερμηνεύσει ελεύθερα. Η εικαστική περιπέτεια έγινε εντελώς νέα. Δηλαδή αντί να πηγαίνει από το αρχικό νόημα στην κατασκευή των αντίστοιχων σημείων, ο καλλιτέχνης ξεκινούσε να συνθέτει με την κατασκευή των σημείων και επιχειρούσε να προσδώσει το αντίστοιχο νόημα.

Με τα αμορφικά έργα η γλώσσα των σημείων αποδομήθηκε σταδιακά, επιτρέποντας την καθολική ερμηνεία μιας ιδιωτικής εκφραστικής γλώσσας. Τα πλαστικά χαρακτηριστικά αυτής της ζωγραφικής ιδιοτυπίας παρέμειναν  ο αυθορμητισμός της χειρονομίας, ο αυτοματισμός της τεχνικής, η εκφραστική ανορθόδοξη χρήση του υλικού, η ανυπαρξία προκατασκευασμένων ιδεών, η συνειρμική εμπειρία ότι η πράξη παράγει την ιδέα και ότι το ίδιο το έργο είναι ο τόπος και η προνομιακή στιγμή δημιουργίας, με την οποία ο καλλιτέχνης ανακαλύπτει τον εαυτό του. Η τάση αυτή καθόρισε στην ιστορία της τέχνης το τέλος της αναπαραγωγής του αντικειμένου για την αναπαράσταση του ζωγραφικού θέματος. Υπήρξαν βέβαια και ιδιαίτερα ευρηματικές παραλλαγές με  καλλιγραφικές πτυχές των διατυπώσεων, που παραπέμπουν σε μια Καλλιγραφική Αφαίρεση.

Ιδιαίτερα θα αναφερθώ σχετικά σε χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπως των Ζώρζ Ματιέ, με αφηρημένες χρωματικές συναρτήσεις, του Χανς Χάρτουγκ με αέρινες και ταυτόχρονα πλεγματικές χρωματώσεις, του Πιέρ Σουλάζ, με αδρές, αρμονικές πινελιές, με πηχτό χρώμα, στην ποικιλομορφική  χρωματολογία του πολυμορφικού Ζαν Πωλ Ριοπέλ, στις λιτές αφαιρετικές συμπυκνώσεις του Σαμ Φράνσις, στην ιδιότυπη εξπρεσιονιστική αφαιρετική μαεστρία, με σουρρεαλιστικές αποκλίσεις του Αρσίλ Γκόρκι, στα συμπυκνωμένα σχέδια με μορφές του Βίλεμ Ντε Κούνινγκ, στους αμορφικούς χώρους του Κλίφορντ Στιλ, στα μυσταγωγικά ατέρμονα πεδία του Μαρκ Ρόθκο, στα ψυχογραφικά στίγματα με λεκέδες και τυχαίες κηλίδες των μεγάλων συνθέσεων χωρίς εστιακό σημείο του Τζάκσον Πόλλοκ, στα έργα μικτής τεχνικής σύζευξης του Ρόμπερτ Μάδεργουελ κ.α. Την ίδια εποχή σύγχρονοι Γάλλοι ζωγράφοι, όπως ο Ζαν Μπαζαίν και ο Αλφρέντ Μανεσιέ που είχαν γαλουχηθεί στην αμορφική ατμόσφαιρα εκφράζονταν ολοκληρωτικά με τον απόλυτα αφηρημένο τρόπο της ελεύθερης, άμορφης αφαίρεσης.