Γράφει ο Κώστας Χατζιώτης, ιστορικός και ερευνητής της ιστορίας της Αθήνας
Ι. ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΚΑΙ ΝΕΑΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ
Ο Γεώργιος Φέξης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1866.
Ήταν το πρώτο από τα 5 παιδιά που απέκτησε ο Δημήτριος Φέξης, που διατηρούσε τυπογραφείο. Ο Γεώργιος Φέξης άρχισε να εργάζεται από πολύ νεαρή ηλικία στο πατρικό τυπογραφείο. Όταν ο Φέξης μετακόμισε οικογενειακώς στην Αθήνα μεταφέροντας και το τυπογραφείο του, ο νεαρός Γεώργιος συνέχισε να εργάζεται στο πατρικό τυπογραφείο.
Ο Δημήτριος Φέξης φιλοδοξούσε να δει τους γιους του να τον διαδέχονται στο τυπογραφείο, που μετά την εγκατάστασή του στην Αθήνα άρχισε να αποκτά αξιόλογη εκδοτική δραστηριότητα. Έτσι κατέστησε τους δύο πρεσβύτερους γιους του, τον Γεώργιο και τον Αναστάσιο συνεταίρους.
Αλλά ο Γεώργιος, παρ’ όλο το νεαρό της ηλικίας του ήθελε να αναπτύξει τη δική του επιχειρηματική οντότητα.
ΙΙ. ΥΠΑΙΘΡΙΟΣ ΠΩΛΗΤΗΣ ΒΙΒΛΙΩΝ
Έτσι ένα πρωινό οι Αθηναίοι αντίκρισαν με έκπληξη ένα αμούστακο νεαρό άτομο να διαλαλεί εκεί στην οδό Αιόλου, στο πεζοδρόμιο μπροστά από την Εθνική Τράπεζα ένα βιβλίο που κυκλοφορούσε σε φυλλάδια. Ήταν ένα θέαμα πρωτόγνωρο για την Αθήνα. Φαίνεται όμως πως ο νεαρός Γεώργιος Φέξης κατόρθωσε να αποκτήσει τη …..
Και μετά, φιλόδοξος και δραστήριος καθώς ήταν δεν άργησε να εγκαταλείψει το πεζοδρόμιο στην οδό Αιόλου, προκειμένου να δημιουργήσει ένα κανονικό βιβλιοπωλείο. Ήταν βέβαια πολύ νέος, καθώς δεν είχε συμπληρώσει ούτε τα είκοσι χρόνια του.
ΙΙΙ. Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ
Πότε ακριβώς δημιούργησε ο Γεώργιος Φέξης το βιβλιοπωλείο του δεν είναι γνωστό. Πάντως ήδη μέχρι το 1887 είχε κατορθώσει να εκδώσει σημαντικό αριθμό βιβλίων, πολλά από τα οποία όπως “Η ιστορία του Γαλλογερμανικού πολέμου 1870-1871” (με εντυπωσιακή εικονογράφηση), η “Πάπισσα Ιωάννα” του Εμμανουήλ Ροΐδη, “ο περιπλανώμενος Ιουδαίος, “ο διάβολος εν Τουρκία” του Στέφανου Ξένου ήσαν ήδη γνωστά και πολύ δημοφιλή αναγνώσματα.
Ασφαλώς στα πρώτα δύσκολα χρόνια ο Γεώργιος Φέξης είχε την πολύτιμη συμπαράσταση και βοήθεια του πατέρα του. Στο συμπέρασμα αυτό καταλήγουμε καθώς συναντάμε στο βιβλιοπωλείο του Γεωργίου Φέξη να υπάρχουν πολλά βιβλία που έχουν εκδοθεί από το Δημήτριο Φέξη.
ΙV. ΤΟ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
Δημιουργώντας τον εκδοτικό οίκο και το βιβλιοπωλείο, ο Γεώργιος Φέξης δε στόχευε απλώς να προσθέσει μία ακόμα βιβλιεμπορική μονάδα στην αγορά. Το όραμα του είχε πολύ ευρύτερους ορίζοντες. Στόχευε δηλαδή στη δημιουργία νέων συνθηκών λειτουργίας στην αγορά εισάγοντας καινοτόμους συνθήκες παραγωγής και εμπορίας, που θα καθιστούσαν το βιβλίο “λαϊκό αγαθό”.
Κατ’ αρχήν βοηθούμενος προφανώς και από τον πατέρα του πραγματοποίησε πολυάριθμες εκδόσεις ευθύς μετά την ίδρυση της επιχειρήσεως του. Ο ακριβής αριθμός των εκδόσεων που πραγματοποίησε κατά την πρώτη δεκαετία λειτουργίας της επιχειρήσεως του δεν είναι εξακριβωμένος. Ανέρχεται πάντως σε αρκετές δεκάδες και μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται όχι μόνο γνωστά λογοτεχνικά έργα, αλλά και ογκώδη ιστορικά και επιστημονικά συγγράμματα. Μεταξύ αυτών διεκρίνοντο:
- “Ιστορία του Γαλλογερμανικού πολέμου 1870-1871”, σελ. 712, 1889
- Ευγενίου Συ: “Ο περιπλανώμενος Ιουδαίος”, σελ. 1888 (τόμοι 10), 1889
- Στεφάνου Ξένου: “Ο Διάβολος εν Τουρκία”, σελ. 904 (τόμοι 2), 1887
- Εμμανουήλ Ροΐδη: “Η Πάπισσα Ιωάννα”, σελ. 400, 1888
V. ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ
Η επιτυχία του φιλόδοξου εκδοτικού προγράμματος του Γεωργίου Φέξη εξηρτάτο από τις καινοτομίες που θα καθιέρωνε για να συγκινήσει την αγορά. Και πράγματι ο νεαρός φιλόδοξος εκδότης έσπευσε να αναγγείλει ένα αληθώς επαναστατικό για την εποχή εκείνη μέτρο: προσέφερε όλες τις εκδόσεις του με μηνιαίες δόσεις!
Σήμερα ο θεσμός της πωλήσεως με δόσεις έχει πλέον καθιερωθεί (όχι πάντως με τα βιβλία). Αλλά κατά την εποχή εκείνη (τέλη 19ου αιώνος) αποτελούσε πραγματική επανάσταση και οι αντιδράσεις που προκάλεσε ήταν οξύτατες.
Οι παραδοσιακοί βιβλιοπώλες προεξοφλούσαν ότι με το μέτρο αυτό που εξήγγειλε ο Γεώργιος Φέξης οδηγούσε την επιχείρησή του σε ναυάγιο και χρεωκοπία.Το αντίθετο όμως με ιδιαίτερο ενθουσιασμό υπεδέχθη το αναγνωστικό κοινό. Το σύστημα των δόσεων.
VI. Η ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ
Η επόμενη καινοτομία που εφήρμοσε ο Γεώργιος Φέξης ήταν η αξιοποίηση του Τύπου για την προβολή των εκδόσεών του. Μέχρι τότε η δυνατότητα διαφήμισης του βιβλίου δια του Τύπου παρέμενε ουσιαστικά αναξιοποίητη. Οι αναγγελίες της εκδόσεως νέων βιβλίων ήταν σποραδικές και άχρωμες.
Ο Γεώργιος Φέξης καθιέρωσε την τακτική αναγγελία των νέων εκδόσεων του. Σε πολλές περιπτώσεις δεν ηρκείτο απλώς εις την αναγγελία της εκδόσεως αλλά προσέθετε και κάποιο σχόλιο ή σχετική σύντομη ιστορία.
Το διαφημιστικό πρόγραμμα ήταν ευρύτατο και περιελάμβανε όλες σχεδόν τις εφημερίδες της εποχής. Ακόμη και ο “ΡΩΜΗΟΣ” του Γεωργίου Σουρή είχε δημοσιεύσει σχετικές αγγελίες.
“Αμέσως τώρα ο καθείς προς αγοράν ας τρέξει
του περίφημου λεξικού του Γεωργίου Φέξη
όπου λαμπρόν ανοίγεται προς πάσα γνώσιν στάδιον
τριάντα πέντε δε λεπτά τιμάται το φυλλάδιον”
“Ο ΡΩΜΗΟΣ”, 27 Φεβρουαρίου 1893
VII. ΈΝΑ ΠΟΛΥΑΡΙΘΜΟ ΕΚΛΕΚΤΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ
Δια να δυνηθεί να πραγματοποιήσει το εξαιρετικά φιλόδοξο και εκτεταμένο εκδοτικό πρόγραμμα του, ο Γεώργιος Φέξης γνώριζε ότι έπρεπε να στελεχώσει την επιχείρηση του με ικανό αριθμό συνεργατών. Έτσι δημιούργησε ένα πολυμελές επιτελείο που αποτελούσαν οι αριστείς των ελληνικών γραμμάτων. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Μπάμπης Άννινος, ο Εμμανουήλ Ροΐδης, ο Άγγελος Βλάχος, ο Ν. Ποριώτης, ο Κωστής Παλαμάς, ο Ιωάννης Πολέμης, ο Γ. Τσοκόπουλος, ο Άγγελος Τανάγρας και πολλοί άλλοι.
Παράλληλα ο Γεώργιος Φέξης φρόντισε να δημιουργήσει ένα ευρύ δίκτυο ανταποκριτών όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό. Ήδη το 1900[1] διαφήμιζε ότι είχε ανταποκριτές σε 14 πόλεις. Λίγο αργότερα θα αποκτήσει ανταποκριτές και στη Θεσσαλονίκη, την Αλεξάνδρεια, το Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη.
VIII. ΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ
Με την είσοδο του 20ου αιώνος ο Γεώργιος Φέξης έχει καθιερωθεί πλέον ως ο κυρίαρχος της αθηναϊκής αγοράς του βιβλίου. Οι εκδόσεις που πραγματοποιεί είναι πολυάριθμες και καλύπτουν όλους τους τομείς της ανθρώπινης γνώσης. Αποφασίζει λοιπόν να αξιοποιήσει όλον αυτόν τον τεράστιο όγκο γνώσεων δημιουργώντας “θεματικές βιβλιοθήκες”, που χάρη στην χαμηλή τιμή πώλησης είναι προσιτές στο ευρύ κοινό.
Οι “θεματικές” βιβλιοθήκες του Γεωργίου Φέξη είναι πολλές. Μεταξύ αυτών οι σημαντικότερες είναι:
- Η Λογοτεχνική βιβλιοθήκη με έργα Ελλήνων και ξένων πεζογράφων και ποιητών (Σολωμός, Βιζυηνός, Βαλαωρίτης, Ροΐδης, Ξενόπουλος, Σαίξπηρ, Γκαίτε, Φλωμπέρ, Ζολά κ.λ.π.)
- H θεατρική βιβλιοθήκη
- Η Φιλοσοφική και Κοινωνιολογική βιβλιοθήκη
- Η Πολεμική βιβλιοθήκη
- Η Πατριωτική βιβλιοθήκη
- Περιηγήσεις
- H Νομική βιβλιοθήκη
- Η Βιβλιοθήκη Αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων
- Λαϊκή ιατρική
- Η Βιβλιοθήκη πρακτικών γνώσεων
- Μέθοδοι εκμάθησης ξένων γλωσσών
- Πολλές άλλες θεματικές βιβλιοθήκες
Προκειμένου να επιτύχουν όσο το δυνατόν ευρύτερη κυκλοφορία οι εκδόσεις των “θεματικών βιβλιοθηκών” ήταν συνήθως τευχίδια 80-120 σελίδων που επωλούντο σε ιδιαίτερα χαμηλές τιμές.
ΙX. ΜΟΥΣΙΚΟ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑ
Με την είσοδο του 20ου αιώνα ο Γεώργιος Φέξης επεκτείνει τη δραστηριότητά του και σε νέους τομείς. Ιδρύει μουσικό κατάστημα στην οδό Σταδίου 49 που κυκλοφορεί εκατοντάδες παρτιτούρες κλασικής και λαϊκής μουσικής. Παράλληλα εκδίδει εγχειρίδια διδασκαλίας μουσικών οργάνων.
Κυρίως όμως, το μουσικό κατάστημα εφαρμόζοντας την εμπορική πολιτική των δόσεων που εισήγαγε ο Γεώργιος Φέξης στα βιβλία, θα διαθέσει και μουσικά όργανα (πιάνα, βιολιά κλπ) με το σύστημα αυτό!
“Με 50 δραχμές το μήνα δύνασθε ευκολότατα να δωρίσετε εις την γυναίκα σας ή στην κόρη σας ένα πιάνο πληρώνοντας εις το κατάστημα Φέξη 50 δραχμές κατά μήνα”. Με αυτό το σλόγκαν ο Γεώργιος Φέξης αναστάτωνε για μια ακόμα αφορά την αθηναϊκή αγορά.
Και οι Αθηναίοι και οι Αθηναίες έτρεχαν να θαυμάσουν στην έκθεση του μουσικού καταστήματος του Γεωργίου Φέξη μια ποικιλία 50 πιάνων των καλύτερων ευρωπαϊκών μουσικών οίκων
X. ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΑ ΕΠΙΣΤΟΛΙΚΑ ΔΕΛΤΑΡΙΑ
Στα χρόνια της Μπελλ Επόκ αλλά και αρκετά χρόνια αργότερα, τα εικονογραφημένα επιστολικά δελτάρια (cartes postale) ήταν πολύ δημοφιλή. Αποτελούσαν το προσφιλέςμέσο επικοινωνίας. Ευχές, παραγγελίες, μηνύματα, ταξιδιωτικές εντυπώσεις διατυπώνονταν στην πίσω πλευρά του δελταρίου. Στην Ελλάδα υπήρχαν πολλοί αξιόλογοι εκδότες επιστολικών δελταρίων (Ασπιώτης, Ελευθερουδάκης, Πάλληε και Κοτζιάς)
Ο Γεώργιος Φέξης δεν ήταν δυνατόν να απουσιάζει από μία τέτοια δυναμική αγορά. Ήδη από το 1905, πιθανώς και νωρίτερα, εισήλθε στην αγορά με σειρά εικονογραφημένων επιστολικών δελταρίων. Η εικονογράφηση αφορούσε πολλούς τομείς (Αρχαία μνημεία, τοπία και δρόμους, κλπ)
Πόσα επιστολικά δελτάρια περιέλαβε η έκδοση που πραγματοποίησε ο Γεώργιος Φέξης δεν γνωρίζουμε, αλλά από την αρίθμηση που υπήρχε στην οπίσθια πλευρά των δελταρίων, δυνάμεθα με βεβαιότητα να εκτιμήσουμε πως η σειρά αποτελούνταν από περισσότερα από 1000 επιστολικά δελτάρια.
ΧΙ. ΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΚΑΙ Η ΣΤΟΑ ΦΕΞΗ
Καθώς το γιγαντιαίο πρόγραμμα των “θεματικών βιβλιοθηκών” με τις καθημερινές εκδόσεις που σημειώνουν πρωτοφανείς για την αγορά κυκλοφοριακές επιδόσεις ευρίσκεται σε πλήρη ανάπτυξη, ο Γεώργιος Φέξης αναζητεί νέες επιχειρηματικές πρωτοβουλίες.
Έτσι αποφασίζει να ασχοληθεί με την ανέγερση ενός μεγάρου που όμοιό του δεν υπήρχε στην Αθήνα. Επρόκειτο για μία πολυώροφη οικοδομή που προορίζετο αποκλειστικά για επαγγελματική χρήση.
Από τις αρχές του 20ου αιώνα ο Γεώργιος Φέξης έχει εγκαταλείψει το ακίνητο της οδού Αιόλου όπου ήταν το βιβλιοπωλείο του και έχει εγκατασταθεί σε ιδιόκτητη στέγη στην οδό Γλάδστωνος 3. Από το σημείο αυτό λοιπόν, αρχίζει μεθοδικά και με υπομονή να αγοράζει τις όμορες ιδιοκτησίες. Έτσι μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα κατορθώνει να αποκτήσει την κυριότητα όλου του τετραγώνου που περικλείεται από τις οδούς Πατησίων – Βεραντζέρου – Κάνιγγος – Γλάδστωνος.
Χωρίς να καθυστερήσει ο Γεώργιος Φέξης αναθέτει στον αρχιτέκτονα Παναγιώτη Καραθανασόπουλο την εκπόνηση των αρχιτεκτονικών σχεδίων. Η οικοδομή που θα ανεγερθεί προβλέπεται να περιλάβει 48 καταστήματα και 32 γραφεία! Είναι ο πρώτος επαγγελματικός χώρος τέτοιας εκτάσεως που αναγείρεται στην Αθήνα!
Για τον σκελετό της οικοδομής χρησιμοποιείται ενισχυμένο σκυρόδεμα (μπετόν αρμέ) που για την εποχή αποτελούσε τολμηρή καινοτομία. Μέχρι τότε ελάχιστες οικοδομές είχαν ανεγερθεί στην Αθήνα με το σύστημα αυτό.
Η ανέγερσις αρχίζει το 1916 και μέχρι το 1920 έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. Στο ισόγειο έχει δημιουργηθεί μια μεγάλη στοά (η στοά Φέξη) σε σχήμα Τ, που διαθέτει τρεις εξόδους προς τις οδούς Πατησίων, Βεραντζέρου και Γλάδστωνος.
Στην εφημερίδα “ΕΜΠΡΟΣ” 2ης Οκτωβρίου 1920 δημοσιεύονται τα ονόματα των πρώτων 24 ενοικιαστών.
ΧΙΙΙ. ΤΟ ΤΕΛΟΣ
Ο Γεώργιος Φέξης έφυγε από τη ζωή την 30η Ιουλίου 1936 απολαμβάνοντας της γενικής εκτιμήσεως και σεβασμού της Αθηναϊκής κοινωνίας. Το δεκαοχτάχρονο παιδί που είχε τελειώσει πουλώντας βιβλία στο δρόμο για να φτάσει να αναδειχθεί λίγα χρόνια αργότερα κυρίαρχος στην αγορά του βιβλίου και μεγαλοεπιχειρηματίας, είχε επιτύχει έναν άθλο που μέχρι τότε φάνταζε ακατόρθωτος. Είχε συνδυάσει την επιμόρφωση του λαού με την επιτυχημένη επιχειρηματική δημιουργία.
[1] Εφ. “ΕΜΠΡΟΣ”, 18 Μαρτίου 1900
