Συνέντευξη στη Ζέτα Τζιώτη
Με την ατομική της έκθεση «Ρωγμές Φωτός» στην Γκαλερί Αργώ, η Κατερίνα Λουκά παρουσιάζει μια νέα σειρά έργων, όπου το φως και το σκοτάδι βρίσκονται σε διαρκή διάλογο. Η ζωγραφική της κινείται στον χώρο της αφαίρεσης, με την ύλη, την ένταση και τη σιωπή να αποκτούν πρωταγωνιστικό ρόλο.
Με αφορμή την έκθεση, η Κατερίνα Λουκά μιλά για τη δουλειά της, τη σχέση της με το φως και τη διαδικασία μέσα από την οποία μια «ρωγμή» μπορεί να γίνει αφετηρία για κάτι καινούργιο.
Την έκθεση προλογίζει ο Γιάννης Κολοκοτρώνης, και η επιμέλεια της έκθεσης και του καταλόγου ανήκει στην Αλέξια Κ. Σερέζη.
Η έκθεση τελεί υπό τις αιγίδες του Παγκόσμιου Οργανισμού Πολιτιστικής Διπλωματίας I.A.C.D., του Ομίλου UNESCO Τεχνών, Λόγου και Επιστημών Ελλάδας, της Help Hellas, του Παγκοσμίου Κράτους της Γης και του Παγκόσμιου Φιλοσοφικού Φόρουμ.
-Κατερίνα, τι ήταν αυτό που σας οδήγησε να στραφείτε τόσο ουσιαστικά προς την αστροφυσική και την κοσμολογία και να τις εντάξετε στην εικαστική σας έρευνα; Τι αναζητάτε μέσα από το σύμπαν που ίσως δεν θα μπορούσατε να εκφράσετε με έναν άλλο τρόπο;
-Η στροφή μου προς το σύμπαν είναι, κατά βάθος, μια πορεία αναζήτησης και ανακάλυψης του ίδιου μου του εαυτού. Με συγκινεί βαθιά η σκέψη ότι δεν είμαστε απλώς παρατηρητές του σύμπαντος, αλλά μέρος του. Όπως τόσο όμορφα το διατύπωσε ο Carl Sagan, «είμαστε φτιαγμένοι από αστρική ύλη» — μια φράση που για μένα αποκτά βαθιά υπαρξιακή σημασία .Όταν ζωγραφίζω το σύμπαν, δεν κοιτάζω μόνο προς τα έξω, κοιτάζω και προς τα μέσα (παρελθόν) . Μέσα από την απεραντοσύνη, το φως, το σκοτάδι και τη διαρκή μεταμόρφωση της ύλης, αναζητώ τη δική μας προέλευση, τη θέση μας μέσα σε αυτό το αχανές σύνολο και, τελικά, κάτι από το μυστήριο της ίδιας μας της ύπαρξης.
-Η δουλειά σας έχει βρεθεί σε έναν ασυνήθιστο διάλογο με την ίδια την αστροφυσική, μέσα από συνεργασίες και παρουσιάσεις έργων σας σε επιστημονικές διαλέξεις. Τι έχετε ανακαλύψει μέσα από αυτή τη συνάντηση; Πού πιστεύετε ότι συναντιούνται τελικά η επιστημονική γνώση και η καλλιτεχνική διαίσθηση;
-Η συνάντηση αυτή είναι πολύ σημαντική για την πορεία μου. Έργα μου έχουν παρουσιαστεί σε διαλέξεις του καθηγητή Αστροφυσικής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Δρ. Αντώνιου Αντωνίου, δημιουργώντας έναν άμεσο διάλογο ανάμεσα στην εικαστική και την επιστημονική προσέγγιση του σύμπαντος. Παράλληλα, έχω συμμετάσχει ως ομιλήτρια σε διαλέξεις και επιστημονικές διοργανώσεις, μεταξύ άλλων στο 3ο Φεστιβάλ Αστρονομίας, που διοργανώθηκε από το Παράρτημα Σαλαμίνας της Εταιρείας Αστρονομίας και Διαστήματος, καθώς και στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», στην παρουσίαση του βιβλίου του Δρ. Αντωνίου για τη Γενική Σχετικότητα και την Κοσμολογία. Μέσα από αυτή τη διαδρομή συνειδητοποίησα ακόμη περισσότερο πόσο βαθιά μπορούν να συναντηθούν η τέχνη και η επιστήμη. Με διαφορετικά μέσα, και οι δύο γεννιούνται από την ανθρώπινη ανάγκη να εξερευνήσουμε ό,τι μας υπερβαίνει και να πλησιάσουμε το άγνωστο. Η επιστήμη το παρατηρεί, το ερευνά και διευρύνει τη γνώση μας· η τέχνη το μετασχηματίζει σε εικόνα, συναίσθημα και εμπειρία. Για μένα, η μία δεν συμπληρώνει απλώς την άλλη· μαζί ανοίγουν διαφορετικούς δρόμους προς το ίδιο ατελείωτο ερώτημα: το σύμπαν και τη θέση μας μέσα σε αυτό.
-Όταν ξεκινάτε ένα έργο από μια αστροφυσική ιδέα, ποιο είναι το πρώτο πράγμα που μεταφράζετε σε ζωγραφική: τη μορφή, την κίνηση, την ενέργεια ή το φως; Και πώς αποφασίζετε τι ποιο από αυτά τα στοιχεία δεν θα συμπεριλάβετε;
-Για μένα, η μορφή, η κίνηση, η ενέργεια και το φως συνυπάρχουν και δεν διαχωρίζονται. Ανάλογα με την αστροφυσική ιδέα που με εμπνέει, κάποιο από αυτά τα στοιχεία έρχεται πιο έντονα στο προσκήνιο και με οδηγεί στη σύνθεση, στο χρώμα και στην υφή. Μέσα από την αφαιρετική ζωγραφική δεν επιδιώκω τη ρεαλιστική αναπαράσταση ενός κοσμικού φαινομένου, αλλά προσπαθώ να αποδώσω την ύλο-ενέργεια, το μυστήριο και το δέος που μου προκαλεί η απεραντοσύνη του σύμπαντος.
-Στην σειρά «Ρωγμές Φωτός» χρησιμοποιείτε ρωγμές, ανάγλυφες πυκνώσεις και τραχείες επιφάνειες. Είναι η υλικότητα για σας ένας τρόπος να «ζωγραφίζετε» δυνάμεις που δεν μπορούμε να δούμε;
-Η υλικότητα έχει κεντρική θέση στη ζωή μου.. Μέσα από τη μικτή τεχνική, τις διαφορετικές πυκνότητες και τις έντονες υφές, μετατρέπω την επιφάνεια σε ένα ζωντανό πεδίο βάθους, έντασης και κίνησης, αποδίδοντας δυνάμεις που δεν είναι πάντα ορατές.
Στη σειρά «Ρωγμές Φωτός», οι ρωγμές, οι ανάγλυφες πυκνώσεις και οι τραχιές επιφάνειες γίνονται ίχνη ενέργειας και μεταμόρφωσης: η ύλη μοιάζει να πιέζεται και να διασπάται, ενώ μέσα από τη ρωγμή αναδύεται το φως, αποκτώντας μια βαθύτερη, ανθρώπινη διάσταση.
– Πώς κατασκευάζετε τεχνικά μια επιφάνεια που μοιάζει ταυτόχρονα να έχει βάρος και να αιωρείται; Τί ρόλο παίζουν οι στρώσεις υλικών, οι διαβρώσεις και οι αφαιρέσεις;
-Η επιφάνεια για μένα χτίζεται σταδιακά. Δουλεύω με αλλεπάλληλες στρώσεις χρώματος και υλικών, δημιουργώντας διαφορετικές πυκνότητες, ανάγλυφα και διαφάνειες. Εξίσου σημαντικό, όμως, με αυτό που προσθέτω είναι και αυτό που αφαιρώ. Μέσα από διαβρώσεις, ξυσίματα και αφαιρέσεις, προηγούμενες στρώσεις επανεμφανίζονται και αφήνουν τα ίχνη τους. Με έναν τρόπο, η επιφάνεια αποκτά μνήμη· κρατά κάτι από όλα τα στάδια που προηγήθηκαν.
Αυτό που αναζητώ είναι η συνύπαρξη δύο αντίθετων αισθήσεων: η ύλη να έχει βάρος και έντονη φυσική παρουσία και, την ίδια στιγμή, να μοιάζει σαν να απελευθερώνεται από αυτό. Το φως, το χρώμα και τα κενά δημιουργούν περάσματα μέσα στην πυκνότητα της ύλης, δίνοντας την αίσθηση της κίνησης και της αιώρησης. Με ενδιαφέρει ακριβώς αυτή η μετάβαση, η στιγμή που κάτι τόσο υλικό αρχίζει να αποκτά την αίσθηση του άυλου.
-Το φως στα έργα σας δεν μοιάζει απλώς να φωτίζει μια επιφάνεια αλλά μοιάζει να γεννιέται μέσα από αυτήν. Πως δημιουργείτε αυτή την αίσθηση χωρίς το φως να γίνει απλώς ένα οπτικό εφέ;
-Το φως για μένα δεν έρχεται απλώς να φωτίσει την επιφάνεια, αλλά είναι μέρος της ίδιας της σύνθεσης. Με γοητεύει το γεγονός ότι στο σύμπαν το φως βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με την ύλη: εκπέμπεται, απορροφάται, διαχέεται και μεταβάλλεται, αποκαλύπτοντας κάθε φορά κάτι από τις διεργασίες που συμβαίνουν γύρω του.
Αυτή την αίσθηση προσπαθώ να μεταφέρω και στα έργα μου. Μέσα από στρώσεις, διαφάνειες, πυκνότητες και χρωματικές αντιθέσεις, το φως άλλοτε εμφανίζεται και άλλοτε υποχωρεί, σαν να αναδύεται από το εσωτερικό της ύλης. Έτσι δεν λειτουργεί ως ένα απλό οπτικό εφέ, αλλά ως φορέας ενέργειας και μεταμόρφωσης.
– Έχετε δουλέψει με την αντίθεση φωτός και σκότους ως βασικό στοιχείο της εικαστικής γλώσσας. Τεχνικά ποτέ ξέρετε ότι το σκοτάδι ενός έργου έχει φτάσει στο σωστό βάθος και δεν είναι απλώς μαύρο;
-Το σκοτάδι για μένα δεν είναι ποτέ απλώς μαύρο. Χτίζεται μέσα από στρώσεις, διαφορετικούς τόνους και πυκνότητες, μέχρι να αποκτήσει βάθος και εσωτερική ένταση. Ξέρω ότι έχει φτάσει στο σημείο που θέλω όταν αρχίζει να λειτουργεί σε σχέση με το φως, χωρίς το ένα να ακυρώνει το άλλο. Με γοητεύει πάντα η δύναμη του Clair-obscur και ο τρόπος που αξιοποιήθηκε ιδιαίτερα στη ζωγραφική του Μπαρόκ.
Στη δική μου δουλειά, βέβαια, αυτή η σχέση μεταφέρεται σε μια επιστημονική γλώσσα. Εκεί εμπιστεύομαι πολύ το καλλιτεχνικό μου ένστικτο, για να βρω την ισορροπία ανάμεσα στις φωτεινότητες και τις σκιές. Το σκοτάδι πρέπει να έχει παρουσία, αλλά και να αφήνει χώρο στο φως να αναδυθεί.
-Στα έργα σας βλέπουμε μορφές που θυμίζουν νεφελώματα, πλανητικές σφαίρες και γαλαξιακές κινήσεις, χωρίς να αποτελούν πιστές απεικονίσεις τους. Πώς προστατεύετε την αφαίρεση από το να μετατραπεί σε εικονογράφησή της αστροφυσικής;
-Η αστροφυσική είναι για μένα η αφετηρία, όχι η εικόνα που πρέπει να αναπαραχθεί. Η αφαίρεση είναι ένας τρόπος έρευνας. Γι’ αυτό, καθώς το έργο εξελίσσεται, απομακρύνομαι συνειδητά από την αρχική εικόνα και κρατώ κυρίως ό,τι με ενδιαφέρει από αυτήν: την ενέργεια, την κίνηση, τον χρόνο, τη μεταβολή της ύλης, το ίδιο το άγνωστο.
Έτσι, ένα κοσμικό φαινόμενο γίνεται αφορμή για μια νέα εικαστική πραγματικότητα. Αυτό με γοητεύει στην αφαίρεση…δεν περιγράφει, αλλά υπαινίσσεται, δεν δίνει όλες τις απαντήσεις, αφήνει χώρο στο μυστήριο και στην προσωπική ερμηνεία.
-Σας ενδιαφέρει περισσότερο η επιστημονική ακρίβεια ή η επιστημονική ιδέα ως αφετηρία για μια προσωπική εικαστική μετάφραση; Και πού βάζετε το όριο ανάμεσα στα δύο;
Αυτό που με κινητοποιεί περισσότερο είναι η ίδια η επιστημονική ιδέα και όσα αυτή γεννά μέσα μου. Θέλω να γνωρίζω επιστημονικά το φαινόμενο που με εμπνέει, αλλά στη συνέχεια αφήνω αυτή τη γνώση να περάσει μέσα από τη δική μου ματιά και το προσωπικό μου βίωμα. Δεν αναζητώ την επιστημονική ακρίβεια στην εικόνα, γιατί αυτό θα περιόριζε την ελευθερία που μου δίνει η αφαίρεση.
Για μένα, λοιπόν, το όριο βρίσκεται ακριβώς εκεί: στον σεβασμό της επιστημονικής αλήθειας, χωρίς την ανάγκη να την απεικονίσω ρεαλιστικά. Από εκεί και πέρα, το χρώμα, η ύλη, το φως και η κίνηση γίνονται η δική μου εικαστική γλώσσα και μπορούν να εκφράσουν όχι μόνο αυτό που γνωρίζουμε, αλλά και το δέος που γεννά αυτό που ακόμη δεν γνωρίζουμε.
-Στα έργα σας η ύλη φαίνεται να συσσωρεύεται, να διαρρηγνύεται, να διαλύεται και να ξανασχηματίζεται. Αυτή η διαδικασία συμβαίνει και πραγματικά κατά τη δημιουργία του έργου; Δηλαδή αφήνετε το υλικό να αντιδράσει ή ελέγχετε απόλυτα κάθε στάδιο;
-Ναι, αυτή η διαδικασία συμβαίνει πραγματικά πάνω στο έργο. Ξεκινώ με μια συγκεκριμένη πρόθεση και ελέγχω ως έναν βαθμό την πορεία του, αλλά παράλληλα αφήνω την ύλη να αντιδράσει και να δημιουργήσει ρωγμές, πυκνώσεις ή απρόβλεπτες υφές. Με ενδιαφέρει αυτή η ισορροπία ανάμεσα στον έλεγχο και το συμπτωματικό. Κατευθύνω την ύλη, αλλά αφήνω και εκείνη να με οδηγήσει — όπως συμβαίνει και στο σύμπαν, όπου η ύλη μεταβάλλεται, διαλύεται και ξανασχηματίζεται σε νέες μορφές.
-Αν μπορούσατε να απομονώσετε ένα μόνο αστροφυσικό φαινόμενο και να αφιερώσετε ολόκληρη σειρά έργων αποκλειστικά σε αυτό, ποιο θα επιλέγατε και γιατί;
-Θα επέλεγα τον κύκλο ζωής των άστρων — τη γέννηση, τη μεταμόρφωση και τον θάνατό τους. Με συναρπάζει η ιδέα ότι μέσα από τη διάλυση ενός άστρου η ύλη δεν χάνεται, αλλά μπορεί να γίνει μέρος νέων μορφών.
Εικαστικά, εκεί συναντώ όλα όσα με απασχολούν: φως και σκοτάδι, ενέργεια, μεταμόρφωση και αναγέννηση. Και τελικά, αυτός ο κοσμικός κύκλος έχει για μένα και μια βαθιά ανθρώπινη διάσταση.
-Αν αφαιρούσαμε εντελώς τους τίτλους ‘Πρωτοάστρο’, ‘Κοσμική Αυγή’, ‘Βαρυτική Αλληλεπίδραση’ και αφήναμε τον θεατή μόνο απέναντι στην ύλη, το φως και τις ρωγμές του έργου, θα θέλατε να εξακολουθεί να βλέπει το σύμπαν ή θα προτιμούσατε να βλέπει κάτι εντελώς προσωπικό;
-Θα ήθελα, ακόμη και χωρίς τον τίτλο, να είναι αισθητή η κοσμική και επιστημονική αφετηρία του έργου. Κάθε έργο ξεκινά από μια συγκεκριμένη αστροφυσική έννοια ή ένα πραγματικό κοσμικό φαινόμενο, οπότε ένας θεατής με σχετική γνώση μπορεί να αναγνωρίσει στοιχεία που παραπέμπουν σε αυτό.
Μέσα από την αφαίρεση, όμως, κρατώ κυρίως την ουσία του — την ενέργεια, την κίνηση, το φως, τη μεταβολή της ύλης. Και από εκεί και πέρα, θα ήθελα ο θεατής να κάνει τη δική του διαδρομή μέσα στο έργο· να κοιτάξει το σύμπαν και, ίσως, μέσα από αυτό να ανακαλύψει κάτι και από τον ίδιο του τον εαυτό.
-Τι θα θέλατε ο θεατής να κρατήσει από τα έργα σας, καθώς το Concept της δουλειάς σας είναι ιδιαίτερο;
-Θα ήθελα αρχικά να τον αγγίξει η ίδια η ζωγραφική — η αρμονία της σύνθεσης, το φως, η ύλη και η κίνηση — πριν ακόμη γνωρίσει την αστροφυσική ιδέα που βρίσκεται πίσω από το έργο. Και στη συνέχεια να θελήσει να κοιτάξει λίγο πιο βαθιά, να αισθανθεί το δέος και το μυστήριο του σύμπαντος και ίσως να ανακαλύψει κάτι δικό του μέσα σε αυτό. Γιατί τελικά δεν στεκόμαστε απλώς απέναντι στο σύμπαν και το παρατηρούμε. Είμαστε μέρος του, φέρουμε την ιστορία του μέσα μας και, αναζητούμε κάτι από τον ίδιο μας τον εαυτό.
-Ποιο πιστεύετε θα είναι το επόμενο βήμα στη δουλειά σας μετά από αυτή την έκθεση σας;
-Για μένα αυτή η έκθεση δεν είναι ένα τέλος, αλλά η αφετηρία για το επόμενο στάδιο της δουλειάς μου. Θέλω να συνεχίσω τη μελέτη και την επαφή μου με τη σύγχρονη επιστημονική σκέψη, ώστε η εικαστική μου έρευνα να εξελίσσεται έχοντας πάντα μια ουσιαστική σχέση με την επιστημονική πραγματικότητα.
Τα επόμενα έργα μου θα κινηθούν ακόμη βαθύτερα σε έννοιες της αστροφυσικής και της Γενικής Σχετικότητας, αναζητώντας νέους τρόπους να μεταφράσω εικαστικά τον χωροχρόνο, τη βαρύτητα, την ύλη και το φως.
Παράλληλα, ένας σημαντικός επόμενος σταθμός είναι η παρουσίαση της δουλειάς μου στο Παρίσι. Νιώθω ότι ανοίγεται ένας νέος κύκλος, όπου όσο περισσότερο πλησιάζω τη γνώση, τόσο περισσότερο διευρύνεται και το πεδίο της ζωγραφικής μου.
