Γράφει η Μαρία Τριγώνη

Θέατρο ΝΟ

Το θέατρο Νο γεννήθηκε σε μια εποχή που οι τέχνες άνθιζαν στην Ιαπωνία γύρω στο 1336-1573. Ενώ δεν είμαστε σίγουροι για την καταγωγή του, πιθανολογείται ότι προέκυψε από τελετουργίες, που εκτελούνταν για λόγους γονιμότητας. Πατέρας του θεάτρου Νο θεωρείται ο Καν’αμι, αλλά ο μεγαλύτερος θεωρητικός, ερευνητής, συγγραφέας και ηθοποιός αναδείχτηκε ο γιος του, Ζεαμι Μοτοκίγιο με τις 21 πραγματείες του.

Στα παλιότερα έργα του Νο κυριαρχούσαν ο χορός και η μουσική,αλλά στο κλασικό θέατρο Νο, όπως αναπτύχθηκε από το Ζεαμι, τα αφηγηματικά και διαλογικά μέρη είναι εξ’ ίσου σημαντικά.

Καν’άμι: Ίδρυσε το θέατρο Νο και έθεσε τις βασικές αρχές και τεχνικές του

Πού παιζόταν

Το “Νο” παιζόταν παλαιότερα στην ύπαιθρο, στα προαύλια ναών και στις ακροποταμιές με τους θεατές να κάθονται σε ημικύκλιο γύρω από τη σκηνή. Η σκηνή είναι πολύ απλή ώστε να μην αποσπά την προσοχή.

Αποτελεί μια ξύλινη τετράγωνη εξέδρα, η οποία έχει τέσσερις ξύλινες κολώνες σε κάθε γωνία της που στηρίζουν την επίσης ξύλινη σκεπή, η οποία ομοιάζει με στέγη σιντοϊκού ναού. Η κάθε κολώνα έχει σπουδαίο λειτουργικό λόγο ύπαρξης: η κολώνα του σίτε και του γουάκι υποδεικνύουν τις θέσεις που στέκουν και συνδιαλέγονται οι δυο ηθοποιοί, σε διαγώνια διάταξη (πίσω αριστερή και μπροστά δεξιά κολώνα). Η κολώνα του αυλητή βρίσκεται πίσω δεξιά υποδεικνύοντας τη θέση του και τέλος ο καθοδηγητικός πεσσός, που χρησιμεύει ως όριο για τους ηθοποιούς, οι οποίοι φορώντας μάσκες, έχουν πολύ περιορισμένη οπτική.

Το κιόσκι- σκηνή κατασκευάζεται εξ ολοκλήρου από χινόκι, το αποκαλούμενο ως “γιαπωνέζικο κυπαρίσσι” και παριστάνει ένα παλάτι, ένα σπίτι, μια καλύβα ή μια σπηλιά, ενώ από κάτω της υπάρχουν δοχεία για να προκαλούν αντήχηση.

Το πάτωμα γυαλίζεται συνεχώς ώστε να επιτρέπεται στους ηθοποιούς να γλιστράνε τα πόδια πάνω του. Το ξεχωριστό περπάτημα των ηθοποιών τους κάνει να μοιάζουν με φαντάσματα που γλιστράνε στον αέρα. Έχει ειπωθεί ότι το Νο είναι η τέχνη του βαδίσματος, και ένας σύγχρονος θεωρητικός του Νο, ο Kunio Komparu λέει ότι «μπορεί κανείς να νιώσει ένα έργο Νο απλά παρακολουθώντας τα πόδια των ηθοποιών».

Πώς γίνονται οι παραστάσεις σήμερα

Σήμερα οι παραστάσεις δίνονται σε κλειστά θέατρα με την στέγη να έχει διατηρηθεί και από σεβασμό στην παράδοση αλλά και για λόγους ακουστικής. Στα τωρινά θέατρα το κοινό κάθεται απέναντι από την σκηνή στις τρεις πλευρές αν τα καθίσματα του θεάτρου τέχνης. Ένας ξύλινος τοίχος κλείνει το βάθος της χρησιμεύοντας σαν αντηχείο.

Ο τοίχος αυτός κοσμείται από μια απεικόνιση ενός πεύκου (καγκάμι- ιτιά) που τον στολίζει πάντα και αποτελεί σύμβολο αιώνιας νιότης, δύναμης και γαλήνης ή ένα γέρικο συστραμμένο πεύκο, ένα απομεινάρι μιας περασμένης ζωής. Το δέντρο αυτό αποτελεί μοτίβο και σύμβολο για πολλούς μύθους της Ιαπωνίας και πολλές φορές κρατάει ρόλο πρωταγωνιστικό σε θέματα κάποιων πολύ σπουδαίων Νο.

Παλαιότερα στο βάθος της σκηνής μια γέφυρα οδηγούσε από τη σκηνή στα παρασκήνια. Αργότερα η γέφυρα αυτή μετατοπίστηκε στην πίσω δεξιά γωνία της εξέδρας. Η είσοδος των ηθοποιών και των μουσικών γίνεται από τη γέφυρα. Μπροστά από την κουπαστή της είναι φυτεμένα τρία μικρά πεύκα, τα οποία συμβολίζουν τον ουρανό, τη γη και τον άνθρωπο.

Το μικρό τους μέγεθος είναι σχεδιασμένο για να δίνει με την προοπτική ύψος και βάθος στη γέφυρα και τη σκηνή. Στο στενό αριστερό τοίχο της σκηνής απέναντι απ’ τη γέφυρα, μια μικρή πόρτα χρησιμεύει για την είσοδο του χορού που μπαίνει γονατιστός κατά την Ιαπωνική συνήθεια. Αυλαία φυσικά δεν υπάρχει.

Οι ηθοποιοί του θεάτρου “Νο”

Οι ηθοποιοί του θεάτρου “Νο” είναι πάντοτε άνδρες και η είσοδος και έξοδος τους γίνεται από την αριστερή ή δεξιά πλευρά του πεύκου. O πρωταγωνιστής της παράστασης oνομάζεται Σίτε (仕手, シテ shite) η εμφάνιση του γίνεται σε υποβλητικό κλίμα, οπού με αργούς βηματισμούς φτάνει ως το τέλος του διαδρόμου όπου και απαγγέλει το ρόλο του. Η συντροφιά του έχει το όνομα Σιτετσούρε (仕手連れ, シテヅレ shitetsure).

Απέναντι του σε διαγώνια θέση στέκεται ο συνομιλητής του σιτέ ο Γουάκι (脇, ワキ waki): ο δευτεραγωνιστής της παράστασης. Ο ρόλος αυτός αποτελεί το αντίθετο του σίτε, ενώ η συντροφιά του γουάκι αποκαλείται Γουακιτσούρε 脇連れ, ワキヅレ wakitsure): η συντροφιά του γουάκι.

Μια κλασσική παράσταση Νο αποτελείται από το χορό, την ορχήστρα και το λιγότερο ένας σιτέ και ένας γουάκι. Ο χορός αποτελείται κ αυτός από άνδρες οι οποίοι κάθονται ακίνητοι σε δύο σειρές στα δεξιά απαγγέλοντας και τραγουδώντας αφηγηματικά κομμάτια.

Οι παραστάσεις Νο συνοδεύονται από μουσικούς τους λεγόμενους νο-μπαγιάσι(Noh-bayashi 能囃子).οι οποίοι κάθονται στο πίσω μέρος της σκηνής και αποτελούνται από ένα φλαουτίστα και τρεις παίχτες τριών διαφορετικών τυμπάνων. Μπορεί να μην αγγίζει τα όρια της μελωδίας και να υπάρχει για να αναδεικνύει τα λόγια που απαγγέλλονται αλλά χαρακτηριστικό τόνο προσδίδουν οι παύσεις της που επιτρέπουν στον θεατή την ταύτιση και την αφομοίωση.

Πράξεις στα έργα του Νο

Τα έργα του Νο αποτελούνται συνήθως από δυο πράξεις: στην πρώτη ο δευτεραγωνιστής (waki-γουάκι) κάνει ένα ταξίδι σ’ ένα ιστορικό ή ιερό τόπο. Στην πορεία συναντά άτομα που του δίνουν πληροφορίες για την ιστορία ή τον τόπο, μέχρι που τελικά συναντιέται με τον πρωταγωνιστή(shite-σίτε), που είναι το φάντασμα ή το πνεύμα κάποιου ιερού ή ιστορικού προσώπου.

Ανάμεσα στις δυο πράξεις εμφανίζεται ο ηθοποιός του κυόγκεν, ως πρόσωπο της περιοχής και δίνει λεπτομέρειες για την ιστορία και για το φάντασμα, που εμφανίστηκε. Στη δεύτερη σκηνή η ένταση κορυφώνεται, καθώς το φάντασμα/πνεύμα αποκαλύπτει την πραγματική του ταυτότητα κι εξιλεώνεται με το χορό της κάθαρσης.

Ο ρόλος της βεντάλιας

Όλοι οι ηθοποιοί ανεξαρτήτως του ρόλου τους κρατούν στο χέρι τους μια παραδοσιακή βεντάλια. Οι αναδιπλούμενες αυτές βεντάλιες χρησιμοποιούνται για να αντιπροσωπεύσουν αντικείμενα ή να εκφράσουν ενέργειες.

Τα κοστούμια

Τα κοστούμια που φορούν στο θέατρο Νο χαρακτηρίζονται από τον πλούτο τους είναι φτιαγμένα με πρώτο υλικό τους το μετάξι σε έντονα χρώματα, τα οποία δεν διατηρούν τον ρεαλισμό τους, αφού ακόμα και στην απόδοση ενός εξαθλιωμένου ρόλου ο πρωταγωνιστής συνεχίζει να είναι επιβλητικά ντυμένος αποδίδοντας την εξαθλίωση μέσω της υποκριτικής του.

Οι μάσκες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του θεάτρου Νο, με τον πρωταγωνιστή να την φοράει πάντα αν διαδραματίζει ρόλο μεγαλύτερου ηλικιακά ατόμου, γυναίκας ή μυθικού πλάσματος και τον δευτεραγωνιστή να παίζει χωρίς. Οι μάσκες είναι φτιαγμένες από πηλό, βερνίκι, ύφασμα, χαρτί και ξύλο και σκαλίζονται στο χέρι. Παρότι θεωρούνται μικρά έργα τέχνης δυσκόλευαν την εκφραστικότητα των ηθοποιών που κατέφευγαν στη γλώσσα του σώματος, εκπαιδευόμενοι σε διαφορετικές κλίσεις του κεφαλιού ώστε να υποδηλώνουν διαφορετικά συναισθήματα

Φανερές είναι οι ομοιότητες του θεάτρου Νο με την αρχαία ελληνική τραγωδία και στην καταγωγή αλλά και στην εξέλιξη. Η γέννηση και των δυο προέρχεται από θρησκευτικές εορτές και “ιερούς χορούς”. Και στα δύο αναπαρίστανται πράξεις θεών και ηρώων. Επίσης οι υποκριτές είναι μόνο άνδρες οι οποίοι φορούν προσωπεία. Τέλος υπάρχει σαφής διαχωρισμός μεταξύ του κωμικού στοιχείου (σατυρικό δράμα- κυογκέν) από το σοβαρό, ενώ και τα δύο είχαν ως στόχο την ψυχαγωγία όχι μόνο των ανώτερων τάξεων αλλά και του απλού λαού.

Θέατρο Kabuki

Το Kabuki αποτελεί ακόμα ένα είδος παραδοσιακού Ιαπωνικού θεάτρου. Οι διαφορές του με τον προκάτοχο του ΝΟ εντοπίζονται στη χρήση των προσωπείων από το δεύτερο που έχουν εγκατασταθεί από βαρύ μακιγιάζ στην περίπτωση του Kabuki, όπως επίσης και στον τρόπο υποκριτικής που θέλει τους ηθοποιούς του ΝΟ, να αναπαριστούν περισσότερο εκλεπτυσμένα τους ρόλους τους απ’ το Kabuki που χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη ένταση. Όσον αφορά στο σκηνικό χώρο, το θέατρο ΝΟ σε αντίθεση με το Kabuki δεν διαθέτει αυλαία ενώ επίσης δεν χρησιμοποιεί πολλά σκηνικά αντικείμενα.

Παραστάσεις του θεάτρου Νο γίνονται και εκτός Ιαπωνίας, όπως και στην Ελλάδα διατηρώντας πάντα τον παραδοσιακό τους χαρακτήρα. Η πρώτη επαφή του κοινού με το θέατρο Νο έγινε στο Ηρώδειο το 1956 και έκτοτε πολλά Ιαπωνικά έργα έχουν μεταφραστεί στη γλώσσα μας.