Γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος
Ζωγράφος, Λογοτέχνης, Θεωρητικός της Τέχνης
Ο Ανρί Ρουσσώ / Henri Rousseau, γεννήθηκε το 1844 στην πόλη Λαβάλ της Γαλλίας 1844. Γνωστός ως «Le Douanier» /Ο Τελώνης», λόγω του επαγγέλματος του. Ήταν μέτριος σε πολλά μαθήματα του σχολείου, είχε όμως κλίση στη ζωγραφική και στη μουσική. Το 1868, μετά τον θάνατο του πατέρα του, μετακόμισε στο Παρίσι. Την ίδια χρονιά, ο Ρουσσώ παντρεύτηκε την Κλεμάνς Μπουατάρντ, με την οποία απέκτησαν 9 παιδιά και η οποία πέθανε το 1888. Το 1898 ξαναπαντρεύτηκε την Ζοζεφίν Νουρί.
Άρχισε να ζωγραφίζει συστηματικά σαράντα χρόνων. Μερικά από τα έργα του απεικονίζουν ζούγκλες, παρόλο που εκείνος δεν είχε πάει ποτέ σε ζούγκλα. Λέγεται πως πήρε την έμπνευσή του από εικονογραφημένα βιβλία και βοτανικούς κήπους στο Παρίσι. Σε έκθεση με τίτλο «Αρχαϊκή Ειλικρίνεια» παρουσιάστηκαν αρκετές από τις πηγές της έμπνευσής του, οι οποίες περιελάμβαναν τόσο την ακαδημαϊκή ζωγραφική και τη νέα ζωγραφική, καθώς και με τους κορυφαίους καλλιτέχνες που τον ενθρόνισαν ως πατέρα της νεωτερικότητας.
Ήταν αυτοδίδακτος και σύμφωνα με μαρτυρίες εντελώς άσχετος με τα δεδομένα προοπτικής συνθέσεων κι άλλα τεχνικά στοιχεία. Η τεχνοτροπία του θύμιζε αυτήν μικρού παιδιού, η ειλικρίνειά της ήταν όμως αυτή που τον έκανε ξεχωριστό. Οι κριτικοί τον υποδέχτηκαν με μεγάλες δόσεις ειρωνείας λέγοντας: «τα έργα του δεν τα κάνει με τα χέρια, μα με τα πόδια και με κλειστά μάτια!». Αφελής και ευκολόπιστος, φαινόταν να πιστεύει τις περιπαικτικές κολακείες που του επιφύλασσαν και συνέχισε να ζωγραφίζει, χωρίς να πτοείται, παίρνοντας πρόωρη συνταξιοδότηση, ώστε να ασχοληθεί με την ζωγραφική απερίσπαστος.
Την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα βρίσκει το αγαπημένο του θέμα, την Ζούγκλα, και αρχίζει να περνάει ατελείωτες ώρες στον Βοτανικό Κήπο, μελετώντας βαλσαμωμένα ζώα και τροπικά φυτά. Μαζί με τον Ζωολογικό Κήπο και τα εικονογραφημένα βιβλία ήταν η πηγή της έμπνευσής του, παρόλο που ισχυριζόταν ότι τις σκηνές τις εμπνεύστηκε από την ανύπαρκτη θητεία του στο Μεξικό. Όπως έλεγε η αρχέγονη ενέργεια που ανέδιναν τα έργα του τον ανησυχούσε και τον έκανε να ανοίγει τα παράθυρα του ατελιέ για να την αφήσει να βγει.
Έχοντας ήδη ζωγραφίσει μερικά από τα καλύτερα έργα του, ο Ρουσσώ παρέμενε στην αφάνεια, μέχρι την στιγμή που τον ανακάλυψε τυχαία ο Πικάσο, βλέποντας έναν πίνακα του σε κάποιο παλιατζίδικο. Ο Πικάσο αναζήτησε τον Ρουσσώ και μαζί με την παρέα του τον επισκέφθηκαν στο ατελιέ του, όπου τους ενθουσίασε ο πρωτογονισμός του και η παντελής απουσία ακαδημαϊκών επιρροών και συμβάσεων, παρόλο που το όνειρο του Τελωνειακού ήταν να ζωγραφίζει με τον ακαδημαϊκό τρόπο και πίστευε ότι το είχε καταφέρει. Ο Ντελωναί μάλιστα σύστησε το 1907 τον ζωγράφο στη μητέρα του, η οποία αυθόρμητα του έδωσε την πρώτη και μοναδική παραγγελία που πήρε ποτέ, με αποτέλεσμα να ζωγραφίσει την «Γητεύτρα των φιδιών», ένα μυστηριακό πορτρέτο γυναίκας που γητεύει φίδια με τη μουσική της.
Ο Ρουσσώ συνέχισε την καλλιτεχνική του πορεία απολαμβάνοντας τη συναναστροφή με τους καινούριους του φίλους και χωρίς να διστάζει να ασκήσει κριτική στη μοντέρνα τέχνη, λέγοντας πως την έβρισκε ακατανόητη. Ο ίδιος, κατάφερε να προαπεικονίσει την φαντασία των υπερρεαλιστών, με την φρέσκια και αφελή ματιά του στον κόσμο. Το 1908 ο Πικάσο οργάνωσε στο ατελιέ του ένα φαγοπότι προς τιμή του Ρουσσώ και μαζί με τον Μονέ, τον Σεζάν, τον Ματίς και τον Μπρακ, αφού τον έβαλαν να καθίσει σε ένα αυτοσχέδιο θρόνο, τον προσκυνούσαν περιπαικτικά, παρόλο που πολλοί από αυτούς πίστευαν πως είχε πετύχει την Απόλυτη Ζωγραφική. Ο Τελωνειακός, πιστεύοντας ακράδαντα πως του αξίζουν οι τιμές που του αποδίδονται, αφού πρώτα ευχαρίστησε τον Απολιναίρ για το ποίημα που είχε γράψει προς τιμήν του, λέγεται ότι στράφηκε προς τον Πικάσο και είπε: «Εμείς οι δυο είμαστε οι μεγαλύτεροι ζωγράφοι της εποχής μας. Εσείς στο αιγυπτιακό ύφος κι εγώ στο μοντέρνο».
Το 1910 ο Ρουσώ τραυματίζεται στο πόδι, η σοβαρότητα του τραύματός του, όμως, δεν έγινε αντιληπτή από τους γιατρούς στο νοσοκομείο, με αποτέλεσμα να μολυνθεί και να πεθαίνει σε ηλικία 66 ετών. Τάφηκε στο μνήμα ενός απόρου και ένα μήνα μετά οι φίλοι του έκαναν έρανο για να ενταφιαστεί στη γενέτειρά του.
Ο Ρουσσώ είχε εκθέσει στο Salon des Indépendants το αριστούργημά του το «Όνειρο». Μια ολόγυμνη γυναίκα βρίσκεται ξαπλωμένη σε βελούδινο ανάκλιντρο, περιτριγυρισμένη από πολύχρωμα άνθη και πλούσια βλάστηση, σε μυριάδες αποχρώσεις του πράσινου, ένας ιθαγενής παίζει αυλό, ενώ δυο λιοντάρια ατενίζουν με περίεργα βλέμματα το γυμνό κορμί που παραπέμπει στην οδαλίσκη του Ingres ή αυτές του Boucher. Ο Αρχαϊσμός είναι το νήμα που σύνδεσε τα έργα του με την μεγάλη έκθεσης που παρουσιάστηκε στο Παλάτι των Δόγηδων στην Βενετία το 2015 και μεταφέρθηκε στο Παρίσι το 2016.
Απέχοντας από το να είναι ένας ακόμα εορτασμός του ναΐφ στυλ του Ρουσσώ, η έκθεση είχε πρόθεση να δείξει πόσο το έργο του ανήκει σε ένα κίνημα της δυτικής τέχνης το οποίο, στην Αμερική και την Ευρώπη, από τον 16ο αιώνα μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου, υιοθέτησε ένα στυλιστικό μοντέλο που ήταν αρχαϊκό, με το να θέτει -συνειδητά ή όχι- μία «αντικλασική» ζωγραφική απέναντι στην «επίσημη» ζωγραφική των διαφόρων εποχών. Έργα των Γκωγκέν, Σερά, Ντελωναί, Καντίσκι, Ριβέρα, Μαξ Ερνστ και Πικάσο, μαζί με αυτά άλλων γνωστών καλλιτεχνών συναπάρτισαν ένα μεγάλο φάσμα σημαντικών επιρροών, όσον αφορά τον πλούτο των διασυνδέσεων γύρω από τον Ρουσώ, τον εικαστικό καταλύτη που στράφηκε προς έναν πρωτότυπο τρόπο διερεύνησης του μοντέρνου. Ο Ανρί Ρουσώ είχε εκμυστηρευτεί με ειλικρίνεια: «Όταν βρίσκομαι στον Βοτανικό Κήπο και παρατηρώ τα παράξενα φυτά από εξωτικούς τόπους, μου φαίνεται πως μπαίνω σ’ ένα όνειρο…»
